Апостиль институты: құқықтық мәні және қолдану тәжірибесі

Жаһандану жағдайында азаматтардың, заңды тұлғалардың және мемлекеттік органдардың халықаралық деңгейде құжат айналымына қатысуы артып келеді. Осыған байланысты бір мемлекетте берілген ресми құжаттың басқа мемлекет аумағында заңды күшке ие болуы маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Дәл осы қажеттіліктен апостиль институты қалыптасты.

Апостиль – шетелдік ресми құжаттарды заңдастырудың жеңілдетілген тәртібі болып табылады және ол халықаралық жеке құқықтың маңызды құралдарының бірі саналады.

Апостиль ұғымы және құқықтық табиғаты «Апостиль» термині 1961 жылғы 5 қазанда Гаага қаласында қабылданған «Шетелдік ресми құжаттарға қойылатын заңдастыру талаптарын жою туралы» Конвенциямен тікелей байланысты. Аталған Конвенцияға қатысушы мемлекеттер арасында консулдық немесе дипломатиялық заңдастыру рәсімінсіз, тек апостиль қою арқылы құжаттарды тану тәртібі енгізілді.

Апостиль – құжаттың мазмұнын емес, оны берген органның немесе лауазымды тұлғаның қолының түпнұсқалығын, сондай-ақ мөрі мен штампының шынайылығын куәландыратын арнайы белгі.

Апостиль қоюға жататын құжаттар конвенцияға сәйкес апостиль, әдетте, келесі ресми құжаттарға қойылады сот органдарының құжаттары (сот шешімдері, ұйғарымдар, анықтамалар), әкімшілік органдар берген құжаттар, нотариаттық куәландырылған актілер, азаматтық хал актілерін тіркеу туралы құжаттар (туу, неке, ажырасу туралы куәліктер), ресми тұлғалардың қолы қойылған және мөрмен бекітілген құжаттар.

Сонымен қатар, дипломатиялық немесе консулдық құжаттарға, сондай-ақ тікелей кедендік немесе коммерциялық операцияларға қатысты кейбір құжаттарға апостиль қойылмайды.

Апостиль қою тәртібі: Апостиль қою тәртібі әр мемлекетте ұлттық заңнамаға сәйкес белгіленеді. Қазақстан Республикасында апостиль қою өкілеттігі бірқатар мемлекеттік органдарға жүктелген. Мәселен Әділет органдары – нотариаттық және азаматтық хал актілері құжаттарына;

Сот органдары – сот құжаттарына; Білім беру саласындағы уәкілетті орган – білім туралы құжаттарға апостиль қояды.

Апостиль арнайы белгіленген төртбұрышты штамп нысанында қойылады және онда Конвенцияда көзделген міндетті деректер көрсетіледі. Апостиль мен консулдық заңдастырудың арақатынасы. Апостиль консулдық заңдастырудың баламасы емес, оны толықтай алмастыратын жеңілдетілген рәсім болып табылады. Алайда бұл тәртіп тек Гаага Конвенциясына қатысушы мемлекеттер арасында ғана қолданылады.

Егер құжат апостиль танылмайтын мемлекетте пайдаланылса, онда ол консулдық заңдастыру рәсімінен өтуі тиіс. Осылайша, құжаттың қолданылатын елі апостиль немесе заңдастыру тәртібін таңдауда шешуші мәнге ие.

Апостиль институтының практикалық маңызы: Апостиль институты азаматтардың халықаралық қатынастардағы құқықтарын іске асыруды жеңілдетеді. Ол уақыт пен қаржылық шығындарды азайтады; бюрократиялық рәсімдерді қысқартады; халықаралық құжат айналымының тиімділігін арттырады.

Практикада апостиль білім алу, шетелде жұмысқа орналасу, некені тіркеу, мұрагерлік мәселелерді шешу барысында кеңінен қолданылады.

Апостиль институты – халықаралық жеке құқықтағы маңызды механизмдердің бірі. Ол мемлекеттер арасындағы сенімді нығайтып, ресми құжаттарды танудың бірыңғай әрі тиімді тәртібін қалыптастырады. Қазақстан Республикасының Гаага Конвенциясына қатысуы азаматтардың құқықтарын халықаралық деңгейде қорғауға және іске асыруға кең мүмкіндіктер береді.

Апостиль қою рәсімін дұрыс түсіну және қолдану құқық қолдану тәжірибесінде ерекше маңызға ие болып отыр.