АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ДИПЛОМАТИЯСЫ: ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІН САҚТАП ҚАЛҒАН САЯСАТ

Абылай хан көрші мемлекеттердің әскери және саяси мүмкіндіктерін дәл бағалап, олардың арасындағы қайшылықтарды қазақ халқының мүддесіне тиімді пайдалана білді. Ол әскери күш пен дипломатияны қатар ұштастырып, елдің тәуелсіздігі мен ішкі тұрақтылығын сақтауға күш салды. Сондықтан оның тарихи рөлін тек жоңғарларға қарсы шайқастардағы ерлігімен бағалау жеткіліксіз. Абылайдың ең үлкен жетістігі – аса күрделі халықаралық жағдайда Қазақ хандығының мемлекеттілігін сақтап қалуға бағытталған сыртқы саясаты.

XVIII ғасырдың ортасында Қазақ хандығы аса күрделі геосаяси жағдайда өмір сүрді. Солтүстікте Ресей империясы Ертіс пен Есіл бойына әскери бекіністерін нығайтса, шығыста Цин империясы Жоңғар хандығын жойып, Орталық Азиядағы ықпалын күшейтті. Ал оңтүстікте Қоқан мен Бұхара хандықтары өз мүдделерін көздеді. Осындай жағдайда бірнеше ірі мемлекетпен бір мезгілде соғыс жүргізу мүмкін емес екенін түсінген хан дипломатияны мемлекетті сақтап қалудың басты құралына айналдырды.

Ол Ресеймен де, Цин империясымен де ашық жауласпай, екі елмен теңгерімді қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Бір жағынан Ресеймен ресми байланыс пен сауданы дамытса, екінші жағынан Қытаймен елшілік алмасып, бейбіт келіссөздер жүргізді. Бұл саясаттың түпкі мақсаты – Қазақ хандығының дербестігін сақтап, ұлттық мүддені қорғау еді.

Абылайдың дипломатиялық шеберлігі ең алдымен Ресей және Цин империяларымен жүргізген сыртқы саясатынан айқын көрінді. Ол екі державаның әскери және экономикалық қуатын жақсы түсінді. Сондықтан олардың ешқайсысымен ашық қақтығысқа бармай, қазақ жерінің дербестігін сақтауға бағытталған теңгерімді саясат ұстанды.

1740 жылы Орынборға барып Ресей билігімен келіссөз жүргізуі оның дипломатиялық қызметіндегі маңызды кезеңдердің бірі болды. Бұл қадам Ресеймен ресми қарым-қатынасты нығайтуға мүмкіндік бергенімен, Абылай хан қазақтың ішкі ісіне сыртқы күштердің толық араласуына жол бермеуге тырысты. Ол ресми түрде бодандық қатынастарын мойындағанымен, іс жүзінде Қазақ хандығының ішкі саясатын мүмкіндігінше дербес жүргізіп, ұлттық мүддеге қайшы келетін талаптарды толық орындаған жоқ.

Шығыс бағытында да Абылай хан үлкен саяси көрегендік танытты. 1755-1758 жылдары Цин империясы Жоңғар хандығын жойғаннан кейін қазақ жерінің шығыс бөлігіне қауіп күшейді. Осындай жағдайда Абылай хан ашық соғысқа асықпай, Бейжіңге бірнеше мәрте елшілік жіберіп, келіссөздер жүргізді. Соның нәтижесінде қазақ рулары Тарбағатай мен Іле өңіріндегі дәстүрлі жайылымдарды қайта пайдалану мүмкіндігіне ие болып, екі ел арасындағы сауда байланыстары жанданды. Қазіргі халықаралық қатынастар теориясында мұндай ұстаным «күштер тепе-теңдігі» қағидасына жақын деп бағаланады.

Дипломатияның басты мақсаты — соғыстан қашу емес, мемлекетті сақтап қалу еді. Ол келіссөзді әлсіздіктің белгісі емес, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді құралы ретінде қарастырды. Елшілік алмасу, сауда қатынастарын дамыту және көрші мемлекеттердің өзара қайшылықтарын қазақ халқының мүддесіне пайдалану арқылы елдің саяси тұрақтылығын сақтауға ұмтылды.

Бұл саясаттың нәтижесінде Қазақ хандығы Ресей мен Цин империяларының арасындағы күрделі халықаралық жағдайда өз мемлекеттілігін сақтап қалды. Әскери күш пен дипломатияны өзара ұштастыра отырып, қазақ елінің тәуелсіздігін қорғаудың тиімді жолын көрсетті. Сыртқы саясаттағы табыстың басты шарты ел ішіндегі бірлік екенін терең түсінді. Сондықтан ол үш жүздің игі жақсыларын ортақ мақсатқа жұмылдырып, руаралық алауыздықты бәсеңдетуге күш салды. Билердің беделіне сүйеніп, батырлардың күшін тиімді пайдаланды. Өйткені ішкі тұрақтылық болмай сыртқы қауіпке қарсы тұру мүмкін емес еді. Абылай ханның дипломатиялық қызметі бірнеше маңызды қағидаға негізделді. Ең алдымен, ол қандай жағдайда да ұлттық мүддені бірінші орынға қойды. Екіншіден, ешбір мемлекетке толық тәуелді болмауға тырысып, Ресей мен Цин империялары арасындағы тепе-теңдікті сақтады. Үшіншіден, әскери күшті тек қажетті жағдайда қолданып, мүмкін болған кезде даулы мәселелерді келіссөз арқылы шешуге ұмтылды. Сонымен қатар көрші елдермен сауда қатынастарын дамыту арқылы экономикалық тұрақтылықты нығайтып, мемлекеттің қауіпсіздігіне қызмет ететінін жақсы түсінді.

Бұл саясат тарихшылар тарапынан жоғары бағаланады. Ермұхан Бекмаханов оның басты еңбегін қазақ жерінің тұтастығын сақтап, мемлекеттілікті нығайтуымен байланыстырса, Манаш Қозыбаев оны қазақ халқын біріктірген көреген мемлекет қайраткері ретінде сипаттайды. Ал Шоқан Уәлиханов Абылайдың ақылдылығы, батылдығы және саяси көрегендігіне ерекше назар аударған. Бұл пікірлер оның тарихи рөлінің әскери жеңістермен ғана шектелмейтінін көрсетеді.

Сонымен бірге Абылай ханның сыртқы саясатын мінсіз деп бағалауға болмайды. XVIII ғасырдағы халықаралық жағдай оның мүмкіндігін едәуір шектеді. Ресей мен Цин империясы әскери, экономикалық және саяси жағынан әлдеқайда қуатты болды. Сондықтан кей жағдайда Абылай хан ымыралы шешімдер қабылдауға мәжбүр болды. Бұл әлсіздіктің емес, елдің тәуелсіздігін сақтап қалуға бағытталған саяси көрегендіктің көрінісі еді. Ол өмірінің соңына дейін қазақ жерін толық біріктіріп, орталықтанған қуатты мемлекет құру мақсатына толық жете алмады. Бұған сыртқы қысыммен қатар, үш жүздің ішкі саяси ерекшелік пен руаралық қайшылық та әсер етті. Соған қарамастан, оның жүргізген дипломатиялық саясаты Қазақ хандығының дербестігін сақтап, мемлекеттіліктің жалғасуына зор үлес қосты. Дипломатиялық қызметі қазақтың ауызша тарихи дәстүрінде ғана емес, Ресей империясы мен Цин әулетінің мұрағаттық құжаттарында да көрініс тапқан. Бұл деректер оның XVIII ғасырдағы халықаралық саясаттағы ықпалды тұлғалардың бірі болғанын дәлелдейді.

Абылай хан жүргізген саясат өз дәуірінің күрделі жағдайына сай қалыптасты. Ресей мен Цин империяларының қысымына қарамастан, ол әскери күш пен дипломатиялық келіссөзді тиімді ұштастырып, қазақ жерінің дербестігін сақтауға күш салды. Оның басты жетістігі – сыртқы саясатты ұлттық мүддеге бағындырып, мемлекеттіліктің сабақтастығын қамтамасыз етуге ұмтылуы. Әрине, Абылай хан барлық мақсатына толық жете алған жоқ. Қазақ жерін толық біріктіру мен орталықтанған қуатты мемлекет құруға сол кезеңдегі сыртқы және ішкі саяси жағдай мүмкіндік бермеді. Соған қарамастан, оның жүргізген саясаты қазақ мемлекеттілігінің сақталуына, халықтың бірлігінің нығаюына және елдің халықаралық беделінің артуына елеулі ықпал етті.

Абылай ханның дипломатиялық мұрасы – бүгінгі тәуелсіз Қазақстан үшін де маңызды тарихи сабақ. Ол ең қиын кезеңнің өзінде мемлекетті сақтап қалудың жолы тек қарудың күші емес, көреген саясат, ұлттық бірлік және уақыт талабына сай шешім қабылдай білуде екенін дәлелдеді. Сондықтан Абылай хан қазақ тарихында жеңімпаз қолбасшы ғана емес, дипломатиялық шеберлігі арқылы ел тәуелсіздігін сақтап қалған ұлы мемлекет қайраткері ретінде мәңгілік орын алады.