ТҰЗДЫҢ ДА МӨЛШЕРІ БАР

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ересек адамға тәулігіне 5 грамнан аз тұз тұтынуды ұсынады. Бұл мөлшер тағам дайындау кезінде қосылатын тұзбен қатар, дайын өнімдердің құрамындағы тұзды да қамтиды. Яғни дастарқан басында тағамға себілген тұзбен шектелмей, күн ішінде тұтынатын өнімдерден түсетін тұзды да ескерген жөн.

Тұзды шамадан тыс тұтыну ең алдымен артериялық қан қысымының жоғарылауына ықпал етеді. Қан қысымының ұзақ уақыт бойы жоғары болуы жүрек-қантамыр ауруларының, соның ішінде жүрек аурулары мен инсульттің даму қаупін арттырады. Сонымен қатар натрийдің шамадан тыс түсуі ағзада сұйықтықтың іркілуіне ықпал етіп, жүрек пен бүйрекке қосымша салмақ түсіруі мүмкін. Шамадан тыс тұтыну мөлшері сыртқы келбеттен де байқалуы ықтимал. Натрий ағзада сұйықтықтың іркілуіне ықпал ететіндіктен, кей адамдарда таңертең бет пен көз айналасының ісінуі немесе бет әлпеттің ісінуі байқалады.

Бірақ адам күнделікті қанша тұз тұтынатынын әрдайым аңғара бермейді. Оның едәуір бөлігі дайын және өңделген өнімдер арқылы ағзаға түседі.

Натрий мөлшері жоғары өнімдердің қатарында шұжық пен қақталған ет өнімдері, консервілер, тұздалған қияр мен көкөністер, түрлі соустар мен кетчуп, чипсы, тұзды жаңғақтар және тез дайындалатын тағамдар бар. Нан мен ірімшік сияқты күнделікті тұтынатын кейбір өнімдерден де натрий түседі. Әсіресе осындай бірнеше өнімді бір күнде қатар тұтынғанда, ағзаға түсетін тұз мөлшері байқамай көбейіп кетуі мүмкін. Мысалы, таңғы асқа нан мен ірімшік, түскі асқа дайын тағам, кешке шұжық немесе тұзды тіскебасар қолданылса, адам тағамға қосымша көп тұз қоспаса да, оның мөлшері артады. Сондықтан тұзды азайту тек тамақ пісіргенде тұзды аз салумен шектелмейді. Күнделікті ас мәзірінде дайын әрі өңделген өнімдердің қаншалықты жиі кездесетініне де назар аударған жөн.

Жастар арасында жиі кездесетін тағамның бірі – тез дайындалатын кеспе. Дайындалуы оңай әрі көп уақытты қажет етпейтіндіктен, оны әсіресе студенттер мен жастар жиі тұтынады. Алайда мұндай өнімнің құрамындағы дәмдеуіш қоспаларында натрий мөлшері жоғары болуы мүмкін. Кеспемен бірге ұсынылатын сорпа мен дәмдеуішті толық қолдану арқылы ағзаға түсетін натрий көлемі де артады. Сондықтан тез дайындалатын кеспені күнделікті ас мәзірінің негізгі тағамына айналдырмай, тұтыну жиілігіне мән берген дұрыс. Уақыт үнемдегенімен, мұндай тағамды жиі жеу дұрыс тамақтану әдетінің орнын баспауы керек.

Адам кейде тұзды шамадан тыс тұтынатынын өзі де байқамауы мүмкін. Бұған күнделікті қалыптасқан әдеттер себеп болады. Мәселен, тағамның дәмін көрмей тұздау, әр асқа дайын тұздықтарды қосу, шұжық, чипсы және басқа да тұзды тіскебасарларды жиі пайдалану – тұз мөлшерінің көбейіп кетуіне ықпал ететін әдеттің бірі. Тұзды көп қолданудың тағы бір ерекшелігі – адамның оған біртіндеп бейімделуі. Тұзды тағамды жиі жеген сайын қалыпты дәмнің өзі әлсіз сезіле бастайды. Нәтижесінде бұрынғы мөлшер аз көрініп, тағамға тағы тұз қосуға деген қажеттілік пайда болады. Сондықтан тұзды азайтудың бір жолы – оның мөлшерін бірден емес, біртіндеп қысқарту. Уақыт өте келе дәм сезу жүйесі жаңа мөлшерге бейімделіп, тағамның табиғи дәмін жақсырақ сезінуге мүмкіндік береді.

Тұзды азайту тағамның дәмінен толық бас тарту деген сөз емес. Тамақтың дәмін көкөніс, көк шөп, сарымсақ, бұрыш және басқа да дәмдеуіштер арқылы байытуға болады. Ал дайын әрі өңделген өнімдерді шамадан тыс тұтынбай, үй жағдайында әзірленген тағамға басымдық беру тұз мөлшерін бақылауға көмектеседі. Натрий адам ағзасының қалыпты қызметі үшін қажет. Ол жүйке импульстарының берілуіне, бұлшықеттердің жұмысына және сұйықтық тепе-теңдігіне қатысады. Сондықтан тұзға қатысты негізгі ұстаным – одан толықтай бас тарту емес, шектен тыс тұтынбау.

Күнделікті өмірдегі денсаулыққа әсер ететін әдеттер бірден байқала бермейді. Тұз да сондай. Бір шымшым тұз жеке алғанда елеусіз көрінуі мүмкін. Бірақ күн сайын қайталанатын әдет уақыт өте келе ағзаға әсер етеді. Сондықтан дастарқандағы тұзға деген көзқарасты қайта қарап, тағамның табиғи дәмін сезінуге біртіндеп үйренудің мәні бар.

Тағамды татпай тұрып тұздайтын әдеттен арылып, дайын және өңделген өнімдерді шектеп, табиғи дәмге біртіндеп қайта үйрену – күнделікті тамақтануды саналы түрде қалыптастырудың бір жолы. Денсаулыққа қатысты үлкен өзгерістер кейде осындай көзге көрінбейтін ұсақ әдеттен басталады. Тұздың да өз мөлшері бар, ал сол мөлшерді сақтау – әр адамның таңдауы.