БҮГІНГІНІҢ БАЛАСЫ: ЕРКЕ МЕ, ЕРКІН БЕ?
Бүгіннің балалары. Аға буыннан осы сөзден басталатын пікірді жиі естіп жатамыз. Бұл әңгіме «біздің кезіміздегі» дейтін тәрбиелі, өнегелі әңгімеге жалғасатыны тағы бар. Бала тәрбиесі қашанда өзекті. «Бүгінгі баланы тәрбиелеу қиын» деп жатады көбі. Тәрбиеге келгенде әр атаананың өзіндік қағидалары болады. Кейбірі бала бойындағы әлеуетті одан әрмен дамытуды көздесе, базбіреулер оны байқамақ тұрмақ, енді жана бастаған отты өз қолымен өшіріп алып жатады. «Баламның сыры өзіме мәлім» деп, таяқта тұрған ештеңе жоқ, «бәріміз де таяқпен өстік, жаман болғанымыз жоқ» дейтін атааналар да табылады. Дегенмен қазіргі заман басқа, қоғам басқа, ал баланың психологиясы тіптен бөлек.
ЕРСІ ҚЫЛЫҚ, ОҒАШ ОЙЫН
Қазір қай отбасын алып қарасақ та бір ерке, тентек, шолжаң біреу табылатыны анық. «Кішкентайың қалай, өсіп жатыр ма?» деп кездескен жаннан сұрай қалсаң «Ой, бұзық, тіл алмайды» деп бірден жауап қатамыз. Қалаберді тұңғыш баланы ата-әженің қолына береміз. Бірінші бала солардікі. Әлгі кішкентайды бетінен қақпай, «ол кемпір-шалдың баласы» деп шаң жуытпай, қол тигізбей өсіретініміз тағы бар. Мұны көріп өскен бала да тентектікті көп жасайтын болса керек. Дегені болмай қалса, шалқалақтап құлау, өтірік жылау – бүгінгі кішкентай бүлдіршіннің үйреншікті әдеті. Сәл жыласа бітті ұялы телефонды қолына ұстата саламыз. Оны бермесеңіз, етпеттеп тұрмай жылап жатып алады. «Сен тыныш болсаң болды» деп, амал жоқ телефонды беріп аузын жаба қоямыз. Бұл біздің баланы жұбатудағы ең керемет, тиімді тәсілімізге айналғаны да жасырын емес.
ТІЛ АЛҒЫШ, БІРАҚ ТҰЛҒА ЕМЕС
Еліміздегі ересектердің 75 пайызы баланы жұмсақ қолмен бір тартып жіберуге болады деп есептейді. Бұл – әлеуметтік зерттеулердің нәтижесі. Демек халықтың дені баланы таяқпен тәрбиелегенді дұрыс көреді. Әйтсе де соңғы жылдары бала психологиясы туралы жиі көтеріліп, жазасыз тәрбиенің жайы кеңірек талқылануда. Әлбетте бала еркелікке салады, ал еркеліктің соңы еркіндікке апарады. Мұны да қаперге алған жөн.
Баланы жай ұру не, мейлі қатты ұру не бәрібір. Баланы ұру, жазалау бұл оның болмысын толық ашуға кедергі келтіреді дейді мамандар. Қазір психологияда «бала күнгі травма» деген тіркес жиі айтылып жүр. Біздің күнделікті өмірде болып жатқан дүниенің бәрі түпкі санамызда «жазбалар жадысына» сақтала береді. Дәл солай бала күнгі ата-анадан көрген жаза мен жеген таяқтың да зардабы оның келешек өміріне әсер етпей қоймайды. Өз-өзіне сенімсіз, тұйық, жалтақтаған жасқаншақ бала да – осы таяқпен келген тәрбиенің жемісі.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, қазақстандықтардың 75 пайызы балаға қол көтеруді дұрыс деп санайды. Демек, біздегі баланың көбі тәртіпті, бірақ тәрбиелі емес. Тіл алғыш, бірақ тұлға емес.
Баланы еркін өсіру ләзім
Балаға жақсылық та, жамандық та туа берілмейді. Ата-ана көкі регіне қандай құндылық құяды, бәрі соған байланысты. Баланы үркітпей, қорқытпай, еркін өсірген дұрыс дейді көбі. Себебі мұндай бала өзіне сенімді болып өседі. Ал сенімді бала көкірегіндегі сайрап тұрған құндылықтарды жүзеге асыруға ұмтылады. Біздің қоғамда неге ашушаң, көрінген нәрсемен санасқыш балалар көп? Ол тікелей әке-шешенің тәрбиесіне байланысты. Психологияда бихевиоризм деген бағыт бар. Көп атаана сол бағыттың принциптерін бала тәрбиесіне қолданып жүр. Яғни стимул және реакция. Егер балаға стимул бермесе, өздігінен қозғалмайды. Мәселен «ана жерді жинасаң, кәмпит беремін, мына істі бітірсең, кәмпит берем» деген принципке үйретіп тастаған. Баланы тек қана марапаттау арқылы тәрбиелеуге болмайды. Ондай көзқараспен өскен бала бірдеңе әпермесеңіз, өздігінен ештеңе істемейтін дәрежеге жетеді. Бұл – бір. Екіншіден, баланың тәрбиесіне қарабайыр көшенің тәртібін қолданады. «Жігіт қандай болу керек?» дегенде «ол мықты болу керек, қатты болуы керек, боғауыз сөз айта алу керек» деген секілді түп негізінде мейірім мен киесі жоқ тәрбие үлгісін қолданады. Қинап өсірсеңіз, бала мықты болады деу мүлде қате. Қиналып, қорқып өскен баланың бойындағы бар әлеуеті ашылмай қалады. Сол себепті бала үшін эмоциялық тәрбие өте маңызды. Ол бәрін шашып, қиратса да, бүлдірсе де, ұрсудың қажеті шамалы. Бәріне жеңіл қарап, арқасынан қағып, бетіне жымиып қараудың өзі балаға келесі жолы қателеспейтініне мүмкіндік бергенмен тең. Бала дұрыс емес іс істегенін өзі түсініп тұрады. Ол біріншіден, «мен неге осыны істей алмаймын» деп өзінің әлсіз, олақ тұсынан шошиды. Осы жерде ата-анасының сөгісі балаға артық болады. Сіз айтпасаңыз да, бала өз қатесін біледі. Ұрысу, жазалау арқылы бала батылдығы мен жігерін жоғалтады. Осылайша келесі жолы ол бірдеңе істерде қорқынышы мен енжарлығы жеңіп, ештеңеге құлқы жоқ ынжыққа айналады. Біздегі ең негізгі проблема осында жатыр.
Еркіндік пе, еркелік пе?
Баланы қағып қалу, ұрысу – аурудың бір түрі дейді ғалымдар. Біріншіден, таяқ жеген баланың бәрі тәртіпті, тіл алғыш болып өспейді. Осыны ескерейік. Сондықтан оны қорқыту арқылы жазалаған қисынсыздау көрінеді. Бұзықтық жасаған балаға балама жол ұсынған тиімді тәсіл болмақ.
Ата-ана парызы тек баланы дүниеге әкелу емес, сонымен қатар жақсы тәлім-тәрбие беру. Кейде баланы көп шектейміз. Айталық, балаға телефон көп көрме, ойыншықтарыңды шашпа, тыныш отыр дегендей қатаң тапсырма береміз. Сәйкесінше оған айналысатын екінші іске таңдау ұсынбаймыз. Мәселен телефон көрме, бірақ кел екеуміз сурет салайық деген секілді баланы басқа іспен айналысуға шақырмаймыз.
Қазіргі заманауи тәрбие тәсілдерінің бірі – баланы еркін тәрбиелеу, шектемеу. Осылайша баланы барынша жетілдіруге болады дейді. Еркін тәрбиенің бір парасы – жазасыз өсіру, яғни мадақтаумен алмастыру. Мысалға бала тәрбиесі жөніндегі бестселлер саналатын Масару Ибуканың «Үш жастан кейін бәрі кеш» кітабынан мына бір үзіндіні келтірейікші. «Ынталандыру немесе жазалау тәсілінің бірін таңдау керек болса, соңғысы өтімдірек көрінеді. Бірақ бұл ой дұрыс емес. Баланы жазалау қарама-қарсы реакция – ашық қарсылықты туды- рады. Жалпы алғанда, мақтауды да, жазаны да абайлап қолдану керек. Мәселен, үстел үстіне шырын құйылған стақанды қойып жатқан ананы елестетіңіз. Анасының істегенін істегісі келетін бала соны қайталауға тырысады. Ал анасы болса, «болмайды» деп шорт кесіп, төгіп алады деп қорқады. Бұл жөн емес. Осылай істеп алып, кейін көмектеспейтінін айтып шағымданатын болады. Сондықтан бала бірдеңе істеуге талпынса, сәл мадақтап жіберу керек. Осы маңызды. Әлбетте, кейде сәл дауыс көтеріп, мәжбүрлеу керек болады. Бірақ сөйте тұра қиын жағдайда балаға таңдау еркін беріп, не көндіруге тырысқан дұрыс. Айталық, әлі оқымаған газетіңізді бала жыртып жатса, қолынан жұлып алып, сілкігеннен гөрі ескі газетпен алмастырған жөн. Олай етпей, тартып алатын болсаңыз, оның іске деген құлшынысын сөндіріп, қызықтырған затынан айырған боласыз».
Бізде балаға бұзықтық жасаса, тыйып тастаймыз. Мәселен үйде жиюлы тұрған заттарды шашты делік. «Тәйт» деп бір сөгіп аламыз да, енді бұл әрекетін қайталаса, таяқты жейсің деп қорқытамыз. Олардың жүзінен қорыққанын көрсек, қайта жасамайды деп ойлайды екенбіз. Бірақ баланың аты бала ғой. Ол ұмытып қалып қателігін қайталауы мүмкін. Баланың да шалыс басуына рұқсат беріп, қателігінен сабақ алуға мүмкіндік беруге болады. Бала тәрбиесіндегі мынадай қарапайым ережені естен шығармаған жөн. Адам мейірімді болып өсуі үшін, мейірім төгу керек. Ал таяқ пен жаза болған жерде мейірім туралы айтудың өзі қисынсыз болар еді. Әлбетте тәрбиедегі агрессия – агрессия туғызады.
Таптаурын түсініктен тыйылыңыз
Бүгінде баланы қатып қалған бір тәртіппен тәрбиелей алмайсыз. Әдетте ата-аналар ұл-қызын дұрыс тәрбиелеу үшін қатал ұстағанды жөн санайды. Кейбір отбасында баланы ұру, күш қолдану қалыпты жағдай саналып, тәрбиелеудің бір түріне айналып кеткендей. Тіпті, мұны жақтайтындар да бар. Бұл әрекет арқылы бала бойындағы жауапкершілікті арттырып, тәртіпті сіңіреміз деп ойлайды.
Әсілі, баланы ұрып тәрбиелеуге болмайды. Бұл тек уақытша қолданатын тиімді әдіс деп ойласа керек. Мұның салдары ата-ана үшін де, бала үшін де өте ауыр болмақ. Бала осының әсерінен жасқаншақ, қорқақ, өз-өзіне сенімсіз болып өседі. Екінші қырынан бала агрессивті, ашушаң болады. Сол себепті балаға мейлінше қол көтермеу қажет.
Баламен неғұрлым ашық және жиі сөйлесу маңызды. Әр баламен жеке уақыт өткізуді әдетке айналдыру қажет. Себебі әр бала ата-анасының назарында болғысы келеді. Сонымен қатар баланың өміріндегі маңызды күндерде жанынан табыла білудің өзі балаға жылу сыйлайды. Әрбір жетістігіне қуанып, еркелете білу керек. Сол арқылы бала өзінің қажеттілігін сезінеді.
«Сабау балаға сабақ бола алмайды. Былайша айтқанда, сана болмаса, ұрғаннан пайда жоқ. Адам өзінің де, перзентінің де жүйке жүйесін бұзбай, мән-жайды сөзбен түсіндіруді үйренген жөн. Таяқ жеп өскен бала жұмсақ мінезді болмайды. Осы әрекет арқылы оның мінез-құлқының бұзылуына әкеліп соғады. Ол алдағы уақытта өз ойын айта алмайтын, жасқаншақ болып өседі. Сондықтан бірінші кезекте балаға ата-ана үлгі болу керек. Баланы емес, әуелі ата-аналар өздерін тәрбиелеген дұрыс» дейді психолог мамандар.
Түйін Уақыт – жүйрік. Зымырап өте береді. Кешегі шақалақ сәбиіңіз бір қарасаңыз ересек болып, сізге қалай ақыл айтып жүргенін аңғармай да қаласыз. Қарбаласқа толы тірліктен қолы босамайтын ата-ананың бір сәт бала жанында болып, тәлімді тәрбиеге көңіл бөлгені баланың да көңілін көтеріп, шаттандырады емес пе?! Бір қарағанда бәрі дұрыс көрінуі мүмкін. Ата-ана бала үшін еңбек етуде, бала да өздігінен даму үстінде. Бірақ бір нәрсе орнында емес. Баланың тәрбиесі, оған керекті мейірім мен махаббат. Өзекті өртеп, өкініш кернейтіні де осы жағдай. Анығында бала – адамның бақыты, Алланың берген үлкен сыйы мен аманаты. Сүйікті Пайғамбарымыз ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән беріп «Әкенің балаға берер ең жақсы сыйы – ол тәрбие» деп бекер айтқан жоқ. Ендеше сол перзентімізді дұрыс тәрбиелеуді басты орынға қояйықшы.
Ақнұр САҒЫНТАЙ