БІЛІМ МЕН РУХАНИЯТ БЕСІГІ

XIX ғасыр қазақ халқы үшін күрделі де маңызды кезең болды. Ел тағдыры талай тарихи өзгерістерді бастан өткерді. Осындай алмағайып заманда халықтың ұлттық болмысын сақтап қалған күштің бірі – оқу-ағарту ісі мен рухани тәрбие еді. Сыр бойында, оның ішінде қазіргі Қармақшы ауданының аумағында білім беру мен ағартушылық бағытындағы жұмыстар қарқынды жүргізілді. Мешіттер мен медреселер халыққа білім нұрын шашып, сауаттылықтың артуына ықпал етті. Дін қайраткерлері мен ахундар, ақындар мен жыраулар халықтың рухани жетекшісіне айналды. Сыр өңірі қазақ халқының ұлттық құндылықтарын сақтап қана қоймай, оларды келер ұрпаққа жеткізудің үлгісін көрсетті. Сондықтан XIX ғасырдағы Сыр бойындағы оқу-ағарту жұмыстарының тарихын зерделеу – ұлттық руханиятымыздың тамырын танумен тең.

XIX ғасырда қазақ даласында білім беру негізінен діни бағытта жүргізілді. Сол кезеңдегі басты оқу орындары мешіт жанындағы мектептер мен медреселер болды. Сыр өңірінде мұндай білім ошақтары көптеп ашылып, халықтың сауатын көтеруге қызмет етті. Балалар алдымен араб әліпбиін меңгеріп, жазу-сызуды үйренді. Кейін Құран сүрелерін оқып, діни білім алды. Сонымен қатар кейбір медреселерде шығыс әдебиеті, тарих, логика және математика негіздері де оқытылды. Бұл сол заман үшін үлкен жетістік еді. Сыр бойындағы халық білімнің маңызын жақсы түсінді. Ата-аналар балаларын молдаларға беріп, сауатын ашуға тырысты. Себебі білімді адам ел ішінде құрметке ие болып, халықтың қамын ойлайтын азамат ретінде танылды.

Сол кезеңде Бұхара, Самарқан, Хиуа қалаларындағы ірі медреселермен байланыс орнады. Бұл қалалардан білім алған жастар туған жеріне келіп, ұстаздық қызмет атқарды. Олар өздерімен бірге жаңа білім мен тәжірибе алып келді. Соның нәтижесінде Сыр өңіріндегі оқу-ағарту ісі жаңа деңгейге көтерілді. Қазіргі Қармақшы ауданының аумағы XIX ғасырда Сыр бойындағы маңызды рухани орталықтардың бірі болды. Бұл өлкеде көптеген ахундар, ишандар мен дін қайраткерлері халыққа қызмет етті. Әсіресе Алдашбай Ерназарұлы еңбегі ерекше аталады. Ол (1858–1936) – Сыр өңірінің көрнекті ахуны, ағартушысы және ұстазы. Ол Бұхара медресесінде білім алып, елге оралған соң Қармақшы өңіріндегі Майлыөзек маңында мешіт-медресе ашып, халықтың сауатын арттыруға еңбек етті. Алдашбай ахун көптеген шәкірт тәрбиелеп, діни білім мен адамгершілік құндылықтарды насихаттады. Алдашбай ахунның әдебиетшілік әсерімен осы өңірден жүзден аса жырау, шайырлар араб қарпімен сауаттанып, Шығыс әдебиетімен кең танысуына мүмкіндік алған еді. Олардың ішінде ақындар Тұрмағамбет Ізтілеуов, Омар Шораяқұлы, Кете Жүсіптер бар. Алдашбай ахунның ұзақ жылғы ұстаздық еткендігі, одан 2 мыңдай шәкірт дәріс алғандығы ел аузындағы деректер бойынша анықталып отыр.

Деректерде Марал ишан Құрманұлының медреселерінде негізінен исламдық және зайырлы білім қатар оқытылған. Ол өзі Өзбекстандағы Жам тауындағы Жалаңаяқ ишан медресесінде шамамен 10 жыл білім алып, кейін ел ішінде мешіт-медреселер ашып, шәкірт тәрбиелеген.

Марал ишан медреселерінде мынадай ілімдер оқытылған: Құран Кәрім және тәжуид, хадис ілімі, фиқһ (ислам құқығы), ақида (сенім негіздері), араб тілі, шариғат қағидалары, шығыс әдебиеті, дәрігерлік (тәуіптік) ілім, адамгершілік және тәрбие, егіншілік пен еңбекке баулу.

Марал ишанның діни біліммен қатар дәрігерлік ілімді де терең меңгеріп, халықты емдегені, елді егіншілікке баулығаны айтылады.

Марал ишан медреселері халыққа діни сауат берумен қатар, адам тәрбиесі, емшілік және тұрмысқа қажетті білімдерді үйрететін рухани-ағартушылық орталықтар болған. Қармақшы өңіріндегі медреселер халықтың рухани сұранысын өтейтін орталыққа айналды. Мұнда тек білім беріліп қана қоймай, ел арасындағы даулы мәселелер шешіліп, жастарға өнегелі тәрбие берілді. Сол дәуірде халықтың рухани өмірінде ахундардың беделі ерекше болды. Олар елді бірлікке, татулыққа, білімге шақырып отырды. Осындай тұлғалардың арқасында өңірде имандылық пен ағартушылық қатар дамыды. Сыр бойының рухани өмірін жыраулық өнерсіз елестету мүмкін емес. Бұл өңір қазақтың жыраулық мектебінің ірі орталығы ретінде танылды. Жыраулар халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтады. Олар ел тарихын, батырлардың ерлігін, адамгершілік қасиеттерді жырға қосты. Жыраулардың шығармалары халық үшін рухани мектеп қызметін атқарды. Өйткені ол кезде кітаптар аз болды, ал жыраулардың сөзі халық санасына тез жететін. Олар жастарды білім алуға, адал еңбек етуге, үлкенді құрметтеуге үндеді.

Сыр бойында өмір сүрген Балқы Базар жырау халықтың рухани өмірінде ерекше орын алды. Оның толғауларында ел бірлігі, адамдық қасиет, білім мен тәрбие мәселелері кеңінен көрініс тапты. Кейінірек Тұрмағамбет Ізтілеуов сияқты ағартушы ақындар осы дәстүрді жалғастырды. Олар шығыс әдебиетін қазақ тіліне аударып, халықтың рухани көкжиегін кеңейтті. Жыраулар мен ақындардың шығармалары халықтың ұлттық санасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Сондықтан оларды халық ұстазы деп атауға толық негіз бар. XIX ғасырдағы Сыр бойындағы медреселер жай ғана оқу орны емес, қоғамның мәдени және рухани орталығы болды. Мұнда білім алған шәкірттер кейін ауылдарға барып, халықтың сауатын ашты. Медреселерде оқыған азаматтар ел ішіндегі түрлі мәселелерді шешуге араласты. Олар халыққа ақыл-кеңес беріп, әділдік пен адамгершілік қағидаларын насихаттады.

Бұл дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, Сыр бойының ерекше рухани мектебін қалыптастырды. Сондықтан Сыр өңірінен көптеген ақындар, жыраулар, ғалымдар мен қоғам қайраткерлері шықты.

XIX ғасырдағы Сыр бойындағы, оның ішінде Қармақшы өңіріндегі оқу-ағарту жұмыстары қазақ халқының рухани дамуына өлшеусіз үлес қосты. Медреселер мен мектептер халыққа білім нұрын шашып, сауаттылықтың артуына ықпал етті. Ахундар мен ағартушылар елдің рухани тұтастығын сақтап, жастарды ізгілікке тәрбиеледі. Жыраулар мен ақындар халықтың ұлттық санасын оятып, мәдени мұрасын байытты.

Сыр бойының қасиетті топырағында қалыптасқан білім мен руханият дәстүрі бүгінгі күні де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Бұл өңірдің тарихы – білімнің құдіреті мен руханияттың күші ұлтты сақтап қалатынын дәлелдейтін жарқын үлгі. Сондықтан Сыр бойы – өткеннің ғана емес, болашақтың да шамшырағы, халқымыздың білім мен руханият бесігі болып қала береді.

С.РЫСБАЕВ,