КӨНЕДЕН СЫР ШЕРТКЕН ҚАЛАШЫҚ

Сыр бойы – қазақ даласының тарихы терең, шежіресі мол аймақтарының бірі. Сырдың ежелгі арналары мен сағаларының бойында сан ғасыр бұрын тіршілік еткен елдердің өркениетінен сыр шертетін қала, қорған, кесенелер мен обалар көптеп кездеседі. Солардың қатарында Қармақшы өңірінің кең даласында жатқан Шірік-Рабат қалашығының орны ерекше. Бүгінде айналасын шөлейт дала, құм мен қуаңшылық көмкерген көне қаланың орны бір қарағанда үнсіз жатқан төбе секілді көрінуі мүмкін. Алайда сол төбенің қойнауында бірнеше дәуірдің тарихы жатыр. Қамал қабырғалары, қорғаныс жүйелері, жерлеу құрылыстары, қыш ыдыстар, қаружарақтар мен әшекейлер – бәрі де осы жерде бір кездері өмір сүрген адамдардың мәдениеті мен дүниетанымынан хабар береді. Қалашық – Қазақстан аумағындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген археологиялық мұра. Ол Қызылорда қаласынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 300 шақырым жерде, қазіргі суы тартылған Жаңадария өзенінің сол жағалауындағы табиғи биік төбеде орналасқан. Бұл көне мекен Қармақшы жерінің тарихы тек кейінгі ғасырлардан басталмайтынын, Сырдың төменгі ағысында мыңдаған жыл бұрын да өзіндік өркениет қалыптасқанын көрсететін аса құнды тарихи айғақ. Шірік-Рабат қалашығының орналасқан жеріне назар аударсақ, оның кездейсоқ таңдалмағанын аңғаруға болады. Ежелгі дәуірлерде Сырдарияның арналары мен сағалары бүгінгіден мүлде өзгеше болған. Жаңадария да Сырдың маңызды көне арналарының бірі болған. Өзен суы – тіршілік көзі. Сондықтан оның бойындағы құнарлы алқаптарда егіншілік пен мал шаруашылығы қатар дамып, адамдардың тұрақты қоныстары қалыптасқан Шірік-Рабат осындай табиғи ортада пайда болған. Археологиялық зерттеулер бұл өңірде б.з.д. V-IV ғасырлардың басында өзіндік Шірік-Рабат археологиялық мәдениеті қалыптасқанын көрсетеді. Кейін қалашық бірнеше тарихи кезеңде қайта пайдаланылған. Зерттеушілер оның негізгі ерте кезеңін б.з.д. V-II ғасырлармен байланыстырады, ал ескерткіште кейінгі ортағасырлық қабаттардың да болғаны анықталған. Демек, Шірік-Рабат – бір ғана дәуірдің қаласы емес. Уақыттың әр кезеңінде өзгеріп, қайта пайдаланылып отырған күрделі археологиялық кешен. Көне қаланың табиғи төбенің үстіне орналасуы да оның қорғаныс мақсатындағы маңызын аңғартады. Биік төбе айналаны бақылауға қолайлы болған. Ал қаланы қоршаған қуатты дуалдар мен орлар оның тұрғындары үшін қауіпсіздік мәселесінің қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді. Шірік-Рабат туралы ғылыми зерттеулердің тарихы ХХ ғасырдың алғашқы жартысынан басталады. Археология.kz дерегінде ескерткіш туралы алғашқы мәліметтердің бірі 1904 жылы И.Беляевтің еңбектерінде жарияланғаны көрсетіледі. Ал қалашықты жүйелі ғылыми зерттеу 1940-жылдардың екінші жартысында қолға алынған. 1946 жылы С.Толстов жетекшілік еткен Хорезм археологиялықэтнографиялық экспедициясы Шірік-Рабатты анықтап, құрылымын зерттей бастады. 1948-1949 жылдары қазба жұмыстары жүргізілді. Кейін 1957-1958 жылдары Ю.Рапопорт пен С.Трудновская бастаған зерттеулер жалғасты. Бұл зерттеулердің маңызы зор еді. Өйткені Сырдың төменгі ағысындағы ежелгі қалалар мен қорғандардың тарихын ғылыми тұрғыдан жүйелеуге жол ашылды. Археологтар Шірік-Рабаттың тек тұрғындар мекені емес, өзіндік қорғаныс жүйесі, жерлеу ғұрпы, шаруашылық құрылымы бар күрделі орталық болғанын анықтай бастады. Ал 2004 жылдан бастап Шірік-Рабат археологиялық экспедициясы Жолдасбек Құрманқұловтың жетекшілігімен зерттеу жұмыстарын қайта жандандырды. Бұл зерттеулер мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жүргізіліп, қалашық пен айналасындағы ескерткіштерді кешенді түрде зерттеуге мүмкіндік берді. Осылайша, Шірік-Рабаттың тарихын зерттеу бір ғана археологтың немесе бір ғана экспедицияның еңбегі емес. Бұл – бірнеше буын ғалымдарының ұзақ жылдарға созылған ізденісінің нәтижесі. Шірік-Рабаттың ең таңғалдыратын ерекшеліктерінің бірі – оның қуатты қорғаныс құрылыстары. Қалашық табиғи төбенің барлық аумағын алып жатыр. Оның көлемі шамамен 850×600 метр. Қалашықтың пішіні сопақша келген. Төменгі бөлігіне айналдыра ор қазылып, ені кей жерлерде 40 метрге, тереңдігі 4,5 метрге дейін жеткен. Ордан алынған топырақтан сыртқы қорғаныс үйіндісі жасалған. Қала бірнеше қатар дуалдармен бекітілген. Кейбір сақталған қабырғалардың қалыңдығы шамамен 4,5 метрге жетеді. Қабырға бойында атқыштарға арналған галереялар мен жебе ататын ойықтар болғаны анықталған. Мұндай қорғаныс жүйесі сол дәуірдегі әскери инженерияның едәуір дамығанын көрсетеді. Көне қаланың тұрғындары сыртқы қауіптен қорғанудың түрлі тәсілдерін білген. Қорған қабырғалары, мұнаралар, орлар, ішкі бекіністер – барлығы бірбірімен байланысты жүйе құраған. Бұл тұрғыдан алғанда Шірік-Рабат – жай ғана қоныс емес, әскеристратегиялық маңызы бар бекіністі орталық болған. Қызылорда облысының ресми туристік-танымдық материалдарында да Шірік-Рабаттың Сыр өңіріндегі сақ дәуірінен сақталған ежелгі қалалардың бірі екені және Хорезм, Парсы бағыттарымен байланыста маңызды орын атқарғаны көрсетіледі. Шірік-Рабаттың тарихын тек оның қорғаныс қабырғалары арқылы түсіну мүмкін емес. Қалашықтың ішкі бөлігінен тұрғын үйлермен бірге ерекше жерлеу құрылыстары мен ғұрыптық нысандар табылған. Археологиялық деректерге қарағанда, ерте кезеңде қаланың биік бөлігінде билеуші немесе қоғамның жоғары дәрежелі өкілдеріне байланысты бірнеше оба болған. Кейін бұл аумақта кесенелер, жерлеу орындары және жерасты катакомбалары пайда болған. Бұл құрылыстар ежелгі адамдардың өлім мен өмірге қатысты түсініктерінің күрделі болғанын аңғартады. Археологтар зерттеген кейбір жерлеу орындарынан қару-жарақ, жебе ұштары, алтын әшекейлер, қыш және қола бұйымдар табылған. Мұндай заттар жерленген адамдардың қоғамдағы мәртебесі мен сол дәуірдегі мәдениеттің ерекшеліктері туралы мәлімет береді. Кейбір жерлеу құрылыстарының архитектурасы да ерекше. Мәселен, зерттеулер барысында диаметрі ондаған метрге жететін дөңгелек жоспарлы жерлеу ғимараттары анықталған. Ішкі кеңістіктер бірнеше бөлмеге бөлінген. Бұл – сол дәуірдегі сәулет өнерінің өзіндік ерекшелігі болғанын көрсететін құнды дерек. Археологиялық қазба кезінде табылған заттардың арасында алтыннан жасалған әшекейлер мен қаптырмалар, қола бұйымдар, моншақтар, сүйектен жасалған тарақтар, шыны және тас әшекейлер ерекше қызығушылық тудырады. Сондай-ақ темір семсерлер, жебе ұштары және жауынгерлік жарақтардың бөлшектері табылған. Бұл олжалар Шірік-Рабат тұрғындарының қолөнер мен металл өңдеу ісін меңгергенін көрсетеді. Әсіресе сақ жауынгеріне қатысты сауыт-сайман бөлшектерінің табылуы маңызды. Археологиялық материалдар арқылы ежелгі жауынгердің әскери жабдықтарын қайта қалпына келтіруге мүмкіндік туған. Бір ғана көне бұйымның өзі тұтас бір дәуірдің тарихын айтуы мүмкін. Қыш ыдыстың жасалу техникасы сол кездегі қолөнерді көрсетсе, қару-жарақ әскери мәдениеттен хабар береді. Ал алтын әшекейлер зергерлік өнердің деңгейін аңғартады.

Сондықтан археолог үшін топырақ астынан табылған әрбір зат – жай ғана бұйым емес, өткен заманның жазылмаған құжаты. Тарихи ескерткіштердің ғылыми тұрғыдан зерттелуі қаншалықты маңызды болса, олардың нәтижесін халыққа жеткізу де соншалықты маңызды. Бұл жерде музейлердің атқаратын рөлі ерекше. ШірікРабаттан және Сыр бойындағы басқа да көне қалашықтардан табылған археологиялық жәдігерлер музей қорларын толықтырып, халыққа ежелгі өркениеттің нақты заттай дәлелдерін көрсетуге мүмкіндік береді. Өңір музейлерінің қорлары соңғы жылдары Шірік-Рабат, Бәбіш-Мола сияқты археологиялық ескерткіштерден табылған құнды жәдігерлермен толыққаны туралы облыстық деректерде айтылған. Музейдегі бір ғана көне қыш ыдыс жас ұрпаққа мыңдаған жыл бұрын осы жерде адамдар өмір сүргенін түсіндіреді. Ал алтын әшекей – сол дәуірдегі зергерлік өнердің деңгейін көрсетеді. Қаружарақ – жауынгерлік мәдениеттен хабар береді. Ежелгі құрылыс бөлшектері – сәулет өнерінің сырын ашады. Сондықтан археологиялық жәдігерлерді сақтау – өткенді сақтау ғана емес, ұлттың тарихи жадын сақтау және ұрпаққа қалдырған ең үлкен аманаты.