Аумақтан тыс соттылық

Азаматтық сот ісін жүргізудің маңызды мәселелерінің бірі – нақты азаматтық істі қандай сот қарауға тиіс екенін анықтау. Бұл мәселе соттылық институты арқылы шешіледі. Соттылық азаматтық істің белгілі бір соттың құзыретіне жатуын айқындай отырып, сот төрелігін ұйымдастырудың тиімділігін қамтамасыз етеді.Соттылық қағидаларын сақтау азаматтардың сот арқылы қорғалу құқығын жүзеге асыру үшін ерекше маңызға ие. Себебі талап қоюшының тиісті сотқа жүгінуі істің уақытылы қабылдануына, дұрыс қаралуына және процессуалдық мерзімдердің сақталуына ықпал етеді.Жалпы ереже бойынша азаматтық іс жауапкердің тұрғылықты жері бойынша қаралады. Алайда заңнамада бұл жалпы ережеден ерекшеленетін жағдайлар да көзделген. Осындай жағдайларда істің белгілі бір аумаққа байланысты қалыпты соттылық тәртібінен өзгеше сотта қаралуы мүмкін. Бұл ретте аумақтан тыс соттылық институтының практикалық маңызы артады.Соттылық – азаматтық істердің бірінші сатыдағы соттар арасында бөліну тәртібін айқындайтын процессуалдық институт. Оның негізгі мақсаты – әрбір азаматтық істің заңда белгіленген құзыретке ие сотта қаралуын қамтамасыз ету.Аумақтық соттылық азаматтық істің белгілі бір аумақта орналасқан сотта қаралуын анықтайды. Мұнда тараптардың тұрғылықты жері, заңды тұлғаның орналасқан жері немесе даудың объектісі сияқты факторлар ескеріледі.Аумақтық соттылықтың басты мақсаты – сот пен іске қатысушылар арасындағы аумақтық байланысты қамтамасыз ету. Бұл сот процесін ұйымдастыруды жеңілдетіп, дәлелдемелерді жинау мен зерттеуді және тараптардың сотқа қатысуын тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.Аумақтан тыс соттылық деп істің жалпы аумақтық соттылық қағидалары бойынша анықталатын соттан өзгеше сотта қаралуына жол беретін заңда көзделген процессуалдық тәртіпті түсінуге болады.Бұл институтты түсіндіру кезінде «аумақтан тыс» деген ұғымның нақты заңдық мағынасын ескеру қажет. Ол істің қаралуы міндетті түрде басқа облыста немесе басқа елде жүргізіледі дегенді білдірмейді. Негізгі мәні – азаматтық істің қалыпты аумақтық байланысынан өзгеше сотта қаралу мүмкіндігінің заңмен белгіленуі.

Мұндай ерекшелік белгілі бір санаттағы істердің сипатына, тараптардың құқықтарын қорғау қажеттілігіне немесе сот төрелігін тиімді жүзеге асыруға байланысты туындауы мүмкін.

Аумақтан тыс соттылықтың құқықтық табиғаты соттылықтың жалпы жүйесімен тығыз байланысты. Сондықтан оны соттың юрисдикциясынан тыс әрекет ету ретінде емес, заңмен белгіленген соттылық ережелерінің ерекше нысаны ретінде қарастырған жөн.Азаматтық процесте соттылықты анықтау кезінде ең алдымен істің санаты және тараптардың процессуалдық мәртебесі белгіленеді. Бұдан кейін істі қарайтын соттың аумақтық құзыреті анықталады.

Кейбір жағдайларда талап қоюшыға бірнеше соттың бірін таңдау мүмкіндігі беріледі. Мұндай жағдайлар баламалы соттылықпен байланысты. Мысалы, заң белгілі бір талаптарды жауапкердің тұрғылықты жері бойынша ғана емес, заңда көрсетілген басқа аумақтағы сотқа беруге мүмкіндік беруі мүмкін.

Соттылықтың мұндай ерекшеліктері талап қоюшының құқықтарын қорғауды жеңілдетуге бағытталған. Әсіресе азаматтың тұрғылықты жері, денсаулық жағдайы, кәмелетке толмаған баланың мүдделері немесе даудың объектісінің орналасқан жері ескерілетін жағдайларда сотқа қолжетімділік қағидаты маңызды рөл атқарады.

Аумақтан тыс соттылықты қолданудың тағы бір ерекшелігі – соттың істі қабылдау кезінде өзінің құзыретін тексеруі. Егер талап тиісті сотқа берілмесе, процессуалдық заңнамада көзделген тәртіппен мәселе шешіледі.Аумақтан тыс соттылықтың негізгі маңызы – азаматтардың сот арқылы қорғалу мүмкіндігін қамтамасыз ету.Біріншіден, бұл институт сотқа жүгінуді жеңілдетуге мүмкіндік береді. Кейбір санаттағы істер бойынша талап қоюшыға өзінің құқықтарын қорғау үшін жауапкер орналасқан жердегі сотқа міндетті түрде бару талап етілмейді.

Екіншіден, аумақтық соттылықтың ерекше тәртібі істің нақты жағдайларына сәйкес сотты таңдауға мүмкіндік береді.

Үшіншіден, бұл институт процессуалдық үнемділік қағидатына ықпал етеді. Дәлелдемелердің орналасқан жері немесе істің басқа да ерекшеліктері ескерілген жағдайда сот талқылауын тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік пайда болады.Төртіншіден, соттылық ережелерінің нақты белгіленуі соттар арасындағы құзыреттілік дауларының алдын алуға ықпал етеді.Азаматтық талап қою кезінде соттылық мәселесін дұрыс анықтау өте маңызды. Талап қоюшы істі заңда белгіленген талаптарды сақтамай берген жағдайда, бұл белгілі бір процессуалдық салдарға әкелуі мүмкін.Сондықтан талап арыз бермес бұрын:даудың құқықтық сипатын анықтау;істің қай сотқа жататынын белгілеу;жауапкердің орналасқан немесе тұрғылықты жерін анықтау;ерекше немесе баламалы соттылықтың қолданылатынын тексеру;талап қоюдың процессуалдық талаптарға сәйкестігін қамтамасыз ету қажет.Соттылықты дұрыс анықтау сот процесінің уақытылы басталуына және істің негізсіз созылуына жол бермеуге мүмкіндік береді.Аумақтан тыс соттылық азаматтық процестегі соттылық институтының маңызды элементтерінің бірі болып табылады. Оның негізгі мақсаты – азаматтық істерді заң талаптарына сәйкес тиісті сотта қарауды қамтамасыз ету және азаматтардың сот арқылы қорғалу мүмкіндігін кеңейту.

Аумақтық соттылықтың жалпы ережелері сот процесін ұйымдастыруға негіз болса, заңда көзделген ерекше жағдайлар тараптардың құқықтары мен заңды мүдделерін ескеруге мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, аумақтан тыс соттылық сот төрелігінің қолжетімділігі, тиімділігі және процессуалдық үнемділігі қағидаттарымен тығыз байланысты.

Соттылық мәселесін дұрыс шешу азаматтық істің уақтылы әрі заңды қаралуының маңызды алғышарты болып табылады.