АУМАҚТАН ТЫС СОТТЫЛЫҚ: ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕР МЕН ҚОЛДАНЫЛУ САЛАЛАРЫ
Аумақтан тыс соттылық – бұл белгілі бір дауды немесе істі соттың аумағы шектелген жерінен тыс қарау құқығы. Іс әрқашан тараптардың тұрған жеріндегі немесе даудың түпкілікті туындаған жеріндегі сотта қаралмай, құқықтық нормаларға сәйкес басқа сотқа берілуі мүмкін.
Қазақстан Республикасының Азаматтық процессуалдық кодексі (АПК) 2021 жылы қабылданған, №325-VI және Қылмыстық процессуалдық кодексі (ҚПК) 2014 жылы қабылданған, №226-V аумақтық соттылық қағидаларын нақты бекітеді. Бұл нормалар сот ісін тиімді жүргізу, тараптар арасындағы құқықтық қатынастарды әділ шешу, сондай-ақ сот жүйесінің икемділігін қамтамасыз ету мақсатында қолданылады.
Аумақтан тыс соттылықтың негізгі жағдайлары мыналар: тараптардың орналасқан жері бойынша жауапкер немесе мүлік сот аумағында жоқ болса, іс басқа сотқа берілуі мүмкін (АПК, 2021, 36-бап; ҚПК, 2014, 35-бап). Келісім бойынша тараптар өз келісімімен дауды қарау үшін белгілі бір сотты таңдай алады (АПК, 2021, 39-бап). Ал құқықбұзушылық сипатына байланысты қылмыстық немесе азаматтық даулар бірнеше аумаққа әсер етсе, іс тиімді тергеуге ыңғайлы сотқа жіберіледі (ҚПК, 2014, 38-бап).
Мәселен, азаматтық істерде келісімшартқа немесе мүлікке қатысты даулар тараптардың тұрған жеріне немесе мүліктің орналасқан жеріне байланысты қаралуы мүмкін. Қылмыстық істерде қылмыс бірнеше жерде жасалса, іс тиісті аймақтағы сотқа беріледі. Халықаралық істерде шетел азаматтары немесе ұйымдары қатысатын даулар халықаралық шарттарға сәйкес қаралады.
Мысал: Алматы қаласындағы компания мен Қызылорда қаласындағы жеке тұлға арасындағы келісімшартқа байланысты дау туындады. Іс Қызылорда сотында қаралды, себебі жауапкер сол жерде тұрды. Бұл шешім тараптарға ыңғайлы болды және іс жүргізудің тиімділігін қамтамасыз етті.
Жүйедегі артықшылық: іс тиісті және тиімді сотта қаралады. Тараптар үшін әділ шешім қабылданады. Сот жүйесі икемді жұмыс істейді.
Кемшілік тұсы: кейде іс ұзарады. Қосымша шығындар туындауы мүмкін. Аймақаралық және халықаралық заң нормаларын үйлестіру қажет.
Аумақтан тыс соттылық қазіргі заманғы сот тәжірибесінде маңызды құқықтық құрал болып табылады. Ол сот істерін әділ және тиімді жүргізуге, тараптар үшін қолайлы жағдай жасауға, сонымен қатар сот жүйесінің икемділігін арттыруға мүмкіндік береді.
С.ҚОЖАҚОВ,
Қармақшы аудандық сотының судьясы
