СОТ ЖӘНЕ ҚОҒАМ СЕНІМІ

Қоғамдық сенім бір күнде қалыптаспайды. Ол соттардың тәуелсіздігі, судьялардың кәсібилігі, сот процестерінің ашықтығы, азаматтардың құқықтарының сақталуы және сот шешімдерінің негізділігі арқылы біртіндеп қалыптасады. Сондықтан сот пен қоғам арасындағы өзара сенімді нығайту – қазіргі құқықтық мемлекетті дамытудың басты міндетінің бірі. Қоғам үшін сот – азаматтың құқығы мен заңды мүддесін қорғайтын негізгі тетіктің бірі. Адам өз құқығы бұзылған кезде сотқа жүгінсе, оның ең басты күткені – әділ шешім. Азамат соттың алдында әлеуметтік жағдайына, қызметіне, материалдық мүмкіндігіне қарамастан бәрі заң алдында тең екеніне сенімді болуы қажет. Сотқа деген сенімнің жоғары болуы азаматтардың дауларды заңды жолмен шешуге ұмтылуына ықпал етеді. Адамдар өз мәселесін күш қолдану, қысым жасау немесе басқа да заңсыз тәсілдер арқылы емес, құқықтық механизмдер арқылы шешуге тырысады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы құқықтық мәдениетті арттырып, заң үстемдігін нығайтады. Ал сотқа сенім азайған жағдайда адамдар сотқа жүгінуден бас тартуы немесе заңды шешімге күмәнмен қарауы мүмкін. Мұндай жағдай құқықтық нигилизмнің күшеюіне алып келуі ықтимал. Сондықтан сот төрелігінің сапасы мен қоғамдық сенім бір-бірімен тығыз байланысты. Қоғамдық сенімді қалыптастыратын басты факторлардың бірі – әділдік. Сот шешімі заңға негізделіп қана қоймай, тараптарға оның не себепті дәл осылай қабылданғанын түсінікті түрде көрсетуі керек. Судья әрбір істі жан-жақты зерттеп, тараптардың дәлелдерін объективті бағалауы қажет. Сот процесіне қатысушылардың сөзін тыңдау, олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіру, дәлелдемелерге тиісті баға беру – әділ сот төрелігінің маңызды шарттары.

Әділдік ұғымы тек соңғы шешіммен шектелмейді. Сот процесінің бүкіл барысы азаматта әділдік сезімін қалыптастыруы тиіс. Судьяның тараптарға қарымқатынасы, сот отырысының ұйымдастырылуы, шешімнің уәжділігі мен түсініктілігі де қоғамның сотқа деген көзқарасына әсер етеді.

Қазіргі қоғам ақпараттың қолжетімді болуын талап етеді. Сондықтан сот жүйесінің ашықтығы қоғамдық сенімді нығайтудың маңызды құралы болып табылады. Сот процестерінің заңда белгіленген тәртіппен ашық өткізілуі, сот актілерінің қолжетімді болуы және сот қызметі туралы ақпараттың азаматтарға түсінікті түрде берілуі сот жүйесіне деген сенімді арттырады. Ашықтық сот қызметін бақылауға ғана мүмкіндік бермейді, сонымен бірге азаматтардың сот төрелігінің қалай жүзеге асатынын түсінуіне жол ашады. Цифрлық технологиялардың дамуы да сот жүйесінің ашықтығына жаңа мүмкіндіктер беріп отыр. Электрондық сот сервистері азаматтардың сотқа жүгінуін жеңілдетіп, құжаттарды онлайн түрде беруге және істің қозғалысы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Мұндай технологиялар уақытты үнемдеп қана қоймай, сот қызметінің қолжетімділігін арттырады. Сотқа деген сенім судьялардың кәсіби деңгейіне тікелей байланысты. Судья заңнаманы терең білуімен қатар, жоғары адамгершілік қасиеттерге, объективтілікке және жауапкершілікке ие болуы қажет. Судьяның әрбір шешімі адамның тағдырына, оның мүліктік жағдайына, отбасы мен кәсіби өміріне әсер етуі мүмкін. Сондықтан сот билігі өкілінің қабылдаған шешіміне үлкен жауапкершілік жүктеледі. Судьяның тәуелсіздігі де маңызды мәселе. Судья шешім қабылдау кезінде қандай да бір сыртқы ықпалдан тәуелсіз болып, тек Конституция мен заң талаптарын басшылыққа алуы тиіс. Тәуелсіздік әділ сот төрелігінің қажетті шарты болғанымен, ол жауапкершілікпен және жоғары кәсіби талаптармен қатар жүруі керек.