Құқықбұзушылықтың алдын алу – қоғам қауіпсіздігінің кепілі

Қазіргі қоғамдағы өзекті мәселелердің бірі – құқықбұзушылықтың алдын алу және азаматтардың заңға деген құрметін қалыптастыру. Қоғамның тұрақтылығы мен қауіпсіздігі ең алдымен заң талаптарының сақталуына, азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін білуіне және құқықбұзушылыққа жол бермеу мәдениетінің қалыптасуына байланысты.

Құқықбұзушылық – қоғамның қалыпты өмір сүру тәртібіне нұқсан келтіретін, заң талаптарын бұзатын әрекет немесе әрекетсіздік. Оның салдары тек құқық бұзған адамға ғана емес, жәбірленушіге, оның отбасына және жалпы қоғамға әсер етеді. Сондықтан құқықбұзушылықпен күрес тек жасалған қылмыс немесе әкімшілік құқықбұзушылық үшін жауаптылық белгілеумен шектелмеуі тиіс. Ең маңызды бағыттардың бірі – құқықбұзушылықтың себептері мен жағдайларын ерте анықтап, оның алдын алу.

Сот маманы ретінде күнделікті қызмет барысында әртүрлі санаттағы істермен таныса отырып, көптеген құқықбұзушылықтардың кездейсоқ пайда болмайтынын байқауға болады. Оның артында құқықтық сауатсыздық, отбасындағы тәрбие мәселелері, әлеуметтік қиындықтар, алкогольдік ішімдікке немесе басқа да зиянды әдеттерге тәуелділік, жұмыссыздық, жасөспірімдер арасындағы бақылаудың әлсіздігі сияқты факторлар тұруы мүмкін.

Осыған байланысты профилактикалық жұмыстың басты мақсаты – адам құқықбұзушылық жасағаннан кейін ғана шара қолдану емес, оны құқыққа қайшы әрекетке итермелейтін себептердің алдын алу.

Құқықбұзушылықтың алдын алуда құқықтық сауаттылықтың маңызы ерекше. Заңды білмеу жауаптылықтан босатпайды деген қағида белгілі болғанымен, азаматтардың барлығы бірдей өз құқықтары мен міндеттерін толық біледі деп айту қиын. Әсіресе жастар арасында құқықтық білімді арттыруға ерекше көңіл бөлген жөн.

Мектептерде, колледждерде және жоғары оқу орындарында құқықтық тақырыптағы кездесулер мен түсіндіру жұмыстарын жүйелі түрде өткізу маңызды. Мұндай іс-шаралар тек заң баптарын түсіндірумен шектелмей, нақты өмірлік жағдайларды талқылауға бағытталуы қажет. Жасөспірім өз әрекетінің қандай салдарға әкелуі мүмкін екенін ерте түсінсе, құқықбұзушылық жасау ықтималдығы да төмендейді.

Құқықбұзушылықтың алдын алуда отбасының рөлі де айрықша. Баланың мінез-құлқы мен дүниетанымының қалыптасуы ең алдымен отбасынан басталады. Ата-ананың баламен ашық сөйлесуі, оның ортасына, бос уақытына және қызығушылығына көңіл бөлуі – профилактиканың ең тиімді жолдарының бірі.

Жасөспірімнің бақылаусыз қалуы, теріс ортаға түсуі немесе үлкендердің тарапынан тиісті назардың болмауы кейіннен күрделі мәселелерге алып келуі мүмкін. Сондықтан бала тәрбиесіне тек мектеп немесе құқық қорғау органдары емес, ата-ана да жауапкершілікпен қарауы қажет.

Сонымен қатар құқықбұзушылықтың алдын алу – бір ғана мемлекеттік органның міндеті емес. Бұл бағытта сот, прокуратура, полиция, жергілікті атқарушы органдар, білім беру ұйымдары, әлеуметтік қызметтер және қоғамдық ұйымдар өзара тығыз байланыста жұмыс істеуі керек.

Соттың негізгі міндеті – заңда белгіленген тәртіппен әділ сот төрелігін жүзеге асыру. Алайда сот тәжірибесі құқықбұзушылықтың себептері мен жағдайларын анықтауға, оларды жою жөнінде тиісті шаралар қабылдауға да мүмкіндік береді. Сот актілерінің заңдылығы мен негізділігімен қатар, құқықбұзушылықтың алдын алуға бағытталған профилактикалық жұмыстың маңызы зор.

Әсіресе соттар тарапынан шығарылатын жеке қаулылардың маңызы ерекше. Егер іс қарау барысында құқықбұзушылыққа ықпал еткен себептер мен жағдайлар анықталса, тиісті мемлекеттік органға немесе ұйымға оларды жою жөнінде шара қабылдау қажеттігі көрсетілуі мүмкін. Бұл – сот төрелігінің тек құқықтық салдарын шешіп қана қоймай, құқықбұзушылықтың қайталануына жол бермеуге бағытталған маңызды тетік.

Қазіргі уақытта құқықбұзушылықтың алдын алуда цифрлық технологиялардың да мүмкіндігі кең. Ақпараттық жүйелер арқылы құқықбұзушылық туралы мәліметтерді талдау, қайталанатын құқықбұзушылықтардың себептерін анықтау, профилактикалық есептегі адамдармен жұмысты жүйелеу – алдын алу шараларының тиімділігін арттыра алады.

Дегенмен қандай да бір ақпараттық жүйе немесе технология адаммен тікелей жүргізілетін профилактикалық жұмыстың орнын толық баса алмайды. Әр азаматтың жағдайын жеке қарастыру, оның мәселесін тыңдау және заң аясында көмек көрсету маңызды.

Құқықбұзушылықтың алдын алудың тағы бір маңызды бағыты – азаматтардың құқық қорғау органдарына және сот жүйесіне деген сенімін арттыру. Азамат өз құқығы бұзылған жағдайда қайда жүгіну керектігін, қандай тәртіппен қорғануға болатынын білгені жөн. Құқықтық көмекке қолжетімділік неғұрлым жоғары болған сайын, азаматтардың мәселесін заң шеңберінде шешу мүмкіндігі де артады.

Қоғамда «заңды айналып өтуге болады» деген түсініктің қалыптасуына жол бермеу қажет. Заңға құрмет – тек жазадан қорқу емес, құқықтық мемлекеттің негізгі қағидаларын түсіну. Әр адам өзінің ғана емес, өзге азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын да құрметтеуі тиіс.

Сонымен қатар профилактикалық жұмыста жазалау шараларынан гөрі түсіндіру мен тәрбиелеу әдістеріне басымдық беру маңызды. Әсіресе алғаш рет құқықбұзушылық жасаған адамдарға құқықтық салдарын түсіндіру, олардың қоғамға қайта бейімделуіне жағдай жасау және қайталама құқықбұзушылықтың алдын алу – ұзақ мерзімді нәтиже беретін тәсілдердің бірі.

Құқықбұзушылықтың алдын алу – бір күнде шешілетін мәселе емес. Ол жүйелі әрі үздіксіз жұмысты талап етеді. Бұл бағыттағы әрбір профилактикалық кездесу, әрбір түсіндіру жұмысы, әрбір азаматқа көрсетілген құқықтық көмек – қоғам қауіпсіздігіне қосылған үлес.

Қорытындылай келе, құқықбұзушылықпен күрестің ең тиімді жолы – оның салдарымен ғана емес, себептерімен де жұмыс істеу. Заңды құрметтейтін, өз құқықтары мен міндеттерін білетін, жауапкершілікті сезінетін азамат қалыптастыру – баршамызға ортақ міндет.

Сот маманы ретінде айтарым, заңның талаптарын сақтау – тек мемлекеттік органдардың емес, әрбір азаматтың міндеті. Құқықбұзушылықтың алдын алу жұмысы неғұрлым ерте басталса, оның нәтижесі де соғұрлым тиімді болады.