ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ СУСЫНДАРҒА НЕГЕ ТӘУЕЛДІ БОЛА БАСТАДЫҚ?

Таңертең сабаққа асығып бара жатқан студенттің қолында – энергетик. Кеңседегі қызметкердің үстелінде де сол сусын тұр. Түн ұйқысын төрт бөліп емтиханға дайындалған жастардың арасында да оны тұтынушылар аз емес. Бір қарағанда бұл қалыпты көрініс сияқты. Бірақ біз бір нәрсені байқамай қалдық: энергетикалық сусындар қажеттілікке емес, тәуелділікке айналып барады.

Бүгінгі қоғам жылдамдықты талап етеді. Біз көп жұмыс істеуге, көп оқуға және үнемі сергек болуға тырысамыз. Ұйқыны жеңудің ең оңай жолы ретінде энергетикалық сусындарға жүгінеміз. Бір құты сусын бірнеше сағатқа сергектік сыйлағандай көрінеді. Алайда оның құны қандай?

Энергетикалық сусындардың құрамындағы кофеин мен басқа да жүйке жүйесін қоздырғыштар, ағзаны уақытша белсенді күйге келтіреді. Бірақ бұл қосымша энергия емес. Керісінше, ағза өзінің ішкі қорларын жылдам жұмсауда. Сондықтан мамандар мұндай сергектіктің уақытша екенін және оның салдары болуы мүмкін екенін ескертеді.

Дәрігерлердің айтуынша, энергетикалық сусындарды шамадан тыс тұтыну жүрек соғысының жиілеуіне, ұйқының бұзылуына, мазасыздыққа және қан қысымының көтерілуіне әкеледі. Ғылыми зерттеулерде энергетикалық сусындарды пайдалануға байланысты ауруханаға түсу, ауыр әсерлер және кейбір өлім жағдайлары тіркелген.

Халықаралық ғылыми зерттеулер энергетикалық сусындардың ағзаға әсерін нақты көрсетеді. 32 ірі зерттеу мен 96 549 адамды қамтыған сараптама нәтижесінде мынадай деректер анықталған:

Халықаралық зерттеулер энергетикалық сусындардың жүйке жүйесіне айтарлықтай әсер ететінін көрсетеді. Ғалымдардың мәліметінше, энергетик тұтынатын жасөспірімдердің 35,4 пайызында ұйқысыздық пен стресс белгілері байқалса, 23,1 пайызында депрессиялық көңілкүй қалыптасқан. Ал ересектер арасында 29,8 пайыз адам мазасыздық пен дірілге шағымданған, 24,7 пайызында ұйқы бұзылыстары тіркелген.

Бұл көрсеткіштер энергетикалық сусындардың адамның психоэмоционалдық жағдайына кері әсер етуі мүмкін екенін аңғартады.

Энергетикалық сусындардың әсері жүйке жүйесімен ғана шектелмейді. Мамандар оның жүрек-қан тамырлары жүйесіне де салмақ түсіретінін айтады. Құрамындағы жоғары мөлшердегі кофеин мен басқа да қоздырғыштар жүрек соғысын жиілетіп, қан қысымын көтереді. Кей жағдайларда жүрек ырғағының бұзылуына, яғни аритмияға алып келуі мүмкін. Сондықтан дәрігерлер энергетикалық сусындарды шамадан тыс тұтыну денсаулыққа елеулі қауіп төндіретінін ескертеді.

Дәрігерлердің пікірінше, энергетикалық сусындарға ең сезімтал топ – жасөспірімдер. Себебі олардың ағзасы кофеинге әлдеқайда тез әсер береді. Нәтижесінде ұйқы режимі бұзылып, ашушаңдық пен мазасыздық күшейеді. Мұндай өзгерістер баланың көңіл күйіне ғана емес, оқуына да әсер етуі мүмкін. Өкінішке қарай, көп жағдайда жастар энергетикті зияны жоқ қарапайым сергектік құралы ретінде қабылдайды. Алайда оның ағзаға тигізетін әсері уақытша сергектікпен шектелмей, денсаулыққа ұзақ мерзімді қауіп төндіруі мүмкін.

Мамандар тәуелділік бірден пайда болмайтынын айтады. Әдетте ол қарапайым қадамдардан басталады: алдымен – бір құты, кейін – күнделікті тұтыну, соңында – ағзаның кофеинсіз сергек бола алмауы. Осылайша энергетикалық сусын уақытша құралдан күнделікті дағдыға айналады.

Қазақстанда энергетикалық сусындарды тұтыну деңгейі де алаңдатарлық көрсеткішке жетіп отыр. Денсаулық сақтау саласындағы зерттеулерге сәйкес, 11-15 жас аралығындағы жасөспірімдердің 43 пайызы энергетикалық сусын тұтынады. Ал оқушылардың 40 пайыздан астамы бұл өнімдерді тұрақты түрде пайдаланатыны анықталған. Әрбір бесінші жасөспірім энергетикті аптасына кемінде бір рет ішеді.

Мамандар мұндай көрсеткіштердің жас ағзаның денсаулығына қауіп төндіретінін айтып, энергетикалық сусындарды бақылаусыз тұтынудың салдары ауыр болуы мүмкін екенін ескертеді. Осыған байланысты Қазақстанда энергетикалық сусындарды сатуға қатысты бірқатар шектеулер енгізілді. Бұл – ғылыми зерттеулер мен мамандардың алаңдаушылығы негізінде қабылданған маңызды шешімдердің бірі.

Дегенмен, заңнамалық шаралар мәселені толық шешпейді. Ең бастысы – қоғамның, атааналардың және жастардың өз денсаулығына деген жауапкершілігін арттыру.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау саласының мамандары сергектікті сақтаудың ең тиімді жолы жеткілікті ұйқы, дұрыс тамақтану және тұрақты дене белсенділігі екенін айтады. Энергетикалық сусындар бұл қажеттіліктердің орнын баса алмайды.

Ал біз ше? Біз энергетикті жай ғана сусын ретінде қабылдаймыз. Оның құрамын оқымаймыз, құрамындағы кофеин мөлшеріне мән бермейміз. Кейде күніне бірнеше құтыға дейін тұтынамыз. Кейбір жасөспірімдер оны қарапайым сусын ретінде қабылдап, ықтимал зиянын ескере бермейді. Энергетикалық сусын адамға қосымша өмір сыйламайды. Ол тек ағзаның қорын уақытша пайдалануға мәжбүр етеді. Ал кез келген қордың шегі бар. Бәлкім, келесі жолы дүкен сөресінен энергетикалық сусынды алған кезде өзімізге бір ғана сұрақ қойған жөн шығар: бір сәттік сергектік үшін денсаулығымды тәуекелге тігуге дайынмын ба? Өйткені адам өміріндегі ең қымбат зат– уақыт та, ақша да емес. Ол – денсаулық. Ал жоғалған денсаулықты ешқандай энергетикалық сусын қайтара алмайды.