ЖЫРАУЛЫҚ ӨНЕРДІҢ ДАРАБОЗЫ

О.Дәнекеров – Сыр сүлейлерінің дәстүрін жалғастырған, жыраулық өнердің қадір-қасиетін терең түсінген, қара сөз бен қара өлеңді өмірінің өзегіне айналдырған талант иесі. Ол Қармақшы өңіріндегі жыраулық мектептің сақталуына айрықша үлес қосып, өнерпаз жастарға жол көрсеткен ұстаз ретінде де ел жадында қалды. Зерттеу және анықтамалық материалдарда оның Қармақшы ауданының жыраулық мектебінің жойылмауына көп еңбек сіңірген тұлға екені атап көрсетіледі.

Жыраудың өнерге келуі бала кезінен басталған. Жастайынан жырға құмар болып өскен ол жыраулық өнердің алғашқы тағылымын әкесі Әбілқайыр Дәнекеровтен алған. Әкесі де жыршылық дәстүрді ұстанған өнер иесі болды. Кейінгі деректерде Әбілқайыр Дәнекеров орындаған «Қобыланды батыр» жырының нұсқасы сақталғаны айтылады. Оның «Кенесары – Наурызбай» жырын жырлағаны туралы да мәліметтер кездеседі.

Әке тәрбиесі мен халықтың бай ауыз әдебиеті Орақтың бойындағы табиғи таланттың ерте қалыптасуына ықпал етті. Ол небәрі 14 жасынан мақамға машықтанып, жыраулық өнердің қыр-сырын меңгере бастайды. Ал 16 жасынан мәдениет саласына араласып, өнер жолындағы алғашқы еңбек тәжірибесін жинақтайды. Бұл оның өнерге кездейсоқ келген адам емес, жыраулық дәстүрді саналы түрде меңгеріп, оны өмірлік мұрат еткендігін көрсетеді.

Орақ Дәнекеровтің өмір жолы тек сахна мен өнер ордасынан тұрмаған. Ол қарапайым еңбек адамдарының қатарында жүріп, ел тіршілігіне араласты. Деректерге көз жүгіртсек, 1970-жылдары «Жаңақала» кеңшарында мал шаруашылығы саласында еңбек етті. Әр жыл сайын ұйымдастырылатын малшылар слетіне белсенді қатысып отырды. 1983 жылы кеңшардың «Кекірелі» бөлімшесінде еңбек жолын жалғастырды.

Осы тұста Орақ Дәнекеровтің тұлғалық болмысындағы бір ерекшелік айқын көрінеді. Ол өнерді халықтың күнделікті тұрмысынан бөлек қараған жоқ. Қарапайым еңбек адамдарының ортасында жүріп, олардың қуанышы мен мұңын, тіршілігі мен тынысын сезінді. Сондықтан оның жырлары мен термелеріндегі ой халыққа жақын, сөзі қарапайым әрі тағылымды болды. Өнер мен еңбекті қатар алып жүрген өнер иесі ел ішіндегі мәдени өмірге де белсене араласып, жыр-термені халық арасында насихаттады.

Сыр бойы – жыраулық өнердің үлкен мектебі. Бұл өңірден талай ғасырлар бойы ел тарихын жырлаған, батырлық дастандарды ұрпаққа жеткізген, терме-толғаулар арқылы адамгершілік пен имандылықты насихаттаған жыраулар шықты.

Орақ ағамыз осы дәстүрдің ХХ ғасырдағы жалғастырушыларының бірі болды. Ол ел арасынан естіген терме-толғауларды жинақтап, нақышына келтіре орындап, жұртшылыққа жеткізді. Өңірдегі белгілі шайырлардың шығармаларын жинап, халық арасында насихаттауға күш салды. Осы еңбегі арқылы жыраулық мұраның ұмыт қалмауына өзіндік үлесін қосты. Орақ жыраудың өнердегі болмысы туралы айтқанда, оның халықтық дәстүрді сақтаушы болғанын ерекше атап өткен жөн. Себебі дәстүрлі өнердің өміршеңдігі оны орындаумен ғана емес, кейінгі буынға үйретумен өлшенеді. Осы тұрғыдан алғанда, Орақ Дәнекеровтің ұстаздық қызметі – оның шығармашылық мұрасының ең маңызды қырының бірі.

Ол көптеген жас өнерпаздарға жыр үйретіп, жыраулық мектептің сабақтастығын қамтамасыз етті. Оның шәкірттерінің бірі – елімізге кеңінен танылған жырау Алмас Алматов. Ағамыз Орақ Дәнекеровтен жыр үйренгенін, ұстазының алдымен өзі айтып, шәкіртінің қайталап отыру арқылы терме жаттататынын еске алады. Ұстазы жаңа термені бір немесе екі рет айтқанда-ақ жаттап алуға талап қойған. Бұл – дәстүрлі жыраулық мектептің өзіндік оқыту әдісін аңғартатын маңызды дерек. Сондай-ақ жырау шәкіртіне «Жырау ініме» атты өлең жолдарын арнаған:

«Қадірлі інім Алмасжан,

Құтты болсын қадамың.

Өрлей берсін талабың.

Алдыңғы саптан әркезде,

Көрінсін әркез жанарың». Бұл жолдардан жыраудың өз шәкіртінің жетістігіне деген ризашылық сезімін, ұстаздық батасын аңғаруға болады.

Орақ жырау шәкірттеріне тек мәтінді жаттатумен шектелмеген. Ол мақамның табиғатын, дауысты құбылту тәсілдерін, терменің ішкі әуезін меңгертуді көздеген. Демек, оның ұстаздық мектебі сөз бен саздың тұтастығына негізделді. Бүгінде Алмас Алматовтың Сыр бойы жыраулық дәстүрін республика көлемінде насихаттап жүрген белгілі өнер иесі болуы – Орақ Дәнекеров ұстаздығының нәтижесін көрсететін мысалдардың бірі.

Кейіпкеріміз Қармақшы өңіріндегі жыраулық өнердің көптеген көрнекті өкілімен қатар өмір сүрді. Архивтік және естелік материалдарда оның Алшынбек Сәрсенбаев, Қуандық Бүрлібаев, Зәуре Қосжанова және басқа да жыраулармен бірге өнер кештеріне қатысқаны айтылады. Бұл кездесулер жай ғана ән-жыр кештері емес, дәстүрлі өнердің үлкен мектебі болғаны анық. Жыраулар бірбірінің орындаушылық мәнерін тыңдап, көне мақамдарды саралап, ел ішінде сақталған шығармаларды ортаға салған. 1970-жылдары Сыр бойындағы жыраулар мен термешілердің мақамдарын нотаға түсіру мақсатында арнайы шығармашылық жұмыстар жүргізілгені де белгілі. Сол кезеңдегі өнерпаздар қатарында Орақтың аты аталады. Мұның өзі оның сол кезеңдегі жыраулық ортаның белсенді өкілі болғанын аңғартады.

Орақ Дәнекеровтің шығармашылық болмысын сипаттайтын ерекше тіркестің бірі – «қара сөзді қару, қара өлеңді қалқан» деп тануы. Бұл сөздің астарында жыраулық өнердің табиғаты жатыр. Қазақ үшін сөз – тәрбие мен тағылымның, елдік ой мен азаматтық ұстанымның құралы. Жыраулар ел басына күн туған шақта халықты бірлікке шақырса, бейбіт заманда адамды адалдыққа, имандылыққа, үлкенді сыйлауға, туған жерді қадірлеуге үндеген. Жырау ағамыз да осы дәстүрді жалғастырды. Оның орындауындағы термелер мен жырлардың негізгі өзегінде адамдық қасиет, елдік сана, өмірдің мәні, ұрпақ тәрбиесі секілді құндылықтар жатты. Сондықтан оның өнері ұлттық дүниетанымның бір бөлшегі ретінде бағалы.

Жыраудың есімі Қармақшы жыраулық мектебімен тығыз байланысты. Қармақшы өңірі – Сыр бойындағы жыршылық дәстүрдің аса ірі орталықтарының бірі. Мұнда Кете Жүсіп, Нұртуған, Көшеней секілді көптеген саңлақтың дәстүрі жалғасын тапты. Осындай ортада Орақ Дәнекеров те өзінің шығармашылық қолтаңбасын қалыптастырды. Зерттеу материалдарында оның Қармақшы ауданы жыраулар мектебінің жойылмауына көп үлес қосқан тұлға ретінде бағалануы тегін емес. Жыраулық өнердің тіні үзілмес үшін бір буын екінші буынға өнердің табиғатын дұрыс жеткізуі керек. О.Дәнекеров осы міндетті терең түсінген өнерпаз болды. Ол өзі үйренген дәстүрді шәкірттеріне аманаттап, Сырдың мақамын, терме айту мәдениетін кейінгі ұрпаққа жеткізді.

Орақ Дәнекеровтің өнер жолын бірнеше қырынан бағалауға болады. Біріншіден, дәстүрлі жыраулық өнердің орындаушысы. Ол Сыр сүлейлерінің шығармаларын халыққа жеткізіп, көне жырлардың өміршеңдігін сақтады. Екіншіден, дәстүрді жинаушы әрі насихаттаушы. Ел арасынан естіген термелер мен шығармаларды жинақтап, оларды орындау арқылы халық жадында жаңғыртты. Үшіншіден, ол – ұстаз. Жыраулық өнердің кейінгі буынға жетуіне ықпал етіп, шәкірт тәрбиеледі. Төртіншіден, мәдениет жанашыры. Өз дәуіріндегі жыраулармен бірге өнер кештеріне қатысып, ұлттық өнердің қоғамдық өмірдегі орнын сақтауға еңбек етті. Бесіншіден, жырау – Сыр өңірінің рухани шежіресін жалғастырушы тұлға. Оның өнері арқылы көне жыраулық дәстүрдің ХХ ғасырдағы тынысын аңғаруға болады.

Қазіргі таңда дәстүрлі өнерге деген қызығушылық артып келеді. Жыраулық мектептерде жас өнерпаздар тәрбиеленіп, республикалық және халықаралық деңгейдегі байқауларда Сыр бойының мақамдары орындалып жүр. Мұндай сабақтастықтың артында Орақ Дәнекеров секілді өнердің тамырын үзбей, кейінгі ұрпаққа жеткізген ұстаздардың еңбегі жатыр.

2016 жылы жыр жампозының 75 жылдығына арналған еске алу шарасы өтіп, онда оның жыраулық дәстүрді дамытуға қосқан үлесі кеңінен сөз болды. Шарада жыршылар оның шығармашылығын насихаттап, жыр-термелер орындады. Мұндай іс-шаралар өткенді еске алумен қатар, ұлттық өнердің сабақтастығын бекемдей түседі. Жырау өмірден өткенімен, айтқан жыры, шәкіртіне берген өнегесі, халыққа жеткізген сөзі қалды.

Орақ Дәнекеров – Сыр бойының жыраулық дәстүрін сақтап, оны кейінгі буынға жеткізген көрнекті өнер иесі. Оның өмір жолы – өнерге адалдықтың, ұлттық мұраға жанашырлықтың, ұстаздық жауапкершіліктің үлгісі. Ол жыраулықты жай ғана өнер емес, халықтың рухани жадын сақтайтын қасиетті аманат деп білді. Әкесінен алған өнерді өзі жетілдіріп, шәкірттеріне үйретті. Ел арасындағы термелер мен жырларды жинақтап, халыққа жеткізді. Қармақшы өңіріндегі жыраулық мектептің жалғастығына еңбек сіңірді. Қазақтың дәстүрлі өнері өмір сүрген жерде Орақ жыраудың есімі де ұмытылмайды. Өйткені ұлттың рухани қазынасын сақтаған тұлғалардың ғұмыры адам өмірімен өлшенбейді. Олардың ғұмыры – халық жадында, шәкірттерінің өнерінде, кейінгі ұрпақтың жүрегінде жалғасады.

Орақ Дәнекеров – Сырдың сырлы мақамын, жыраулық өнердің қасиетін кейінгі буынға жеткізген ардақты тұлға. Биыл жыраудың дүниеге келгенінен 85 жыл толып отыр. Осы орайда, оның жыраулық мұрасы жан-жақты насихатталып, халық арасына таралуына тағы да бір мүмкіндік туады деп сенеміз.