МӘҢГІЛІК ӨМІР ТАҒЫЛЫМЫ

«Қайда барсаң да – Қорқыттың көрі» деген аңыз қазақ халқына ғана емес, бүкіл түркі әлеміне кеңінен тараған. Қорқыт Желмаясына мініп, дүниенің төрт бұрышын аралайды. Бірақ қайда барса да алдынан қазылып жатқан көр шығады. Бұл көрініс адамның табиғат заңынан қашып құтыла алмайтынын аңғартады. Алайда аңыздың шынайы мәні өлімнің болмауымен емес. Оның негізгі идеясы – адам артында қалған рухани мұрасымен мәңгі жасайды деген философиялық ой.

Қорқыт ата – түркі халықтарының рухани тарихындағы ең ірі тұлғалардың бірі. Зерттеушілердің көпшілігі оны VIII-IX ғасырларда Сырдарияның төменгі ағысында өмір сүрген оғыз тайпаларының данагөйі деп есептейді. Ол тек күйші немесе жырау ғана емес, ел тағдырына араласқан абыз, ақылшы, сәуегей әрі ойшыл ретінде танылған. Оның есімі ғасырлар бойы ауыз әдебиеті арқылы сақталып, кейін Қорқыт ата кітабы арқылы әлемге тарады.

Қорқыт туралы аңыздардың ең танымалы – оның мәңгілік өмірді іздеуі. Аңыз бойынша, ол түсінде өзінің қырық жасында дүниеден өтетінін естиді. Осыдан кейін Желмаясына мініп, өлім жоқ мекенді іздеуге аттанады. Бірақ қай жерге барса да «Бұл – Қорқыттың көрі» деген сөзді естиді. Ақырында ол өлімнен ешкім, ешқашан қашып құтыла алмайтынын түсінеді. Бұл оқиға адам өмірінің өткіншілігін ғана емес, уақыттың алдында бәрі тең екенін көрсететін терең ойлы астарға ие.

Уақыт ешқашан тоқтамайды, адам өмірі де мәңгі емес. Бірақ адам уақытты өзінің ісімен, еңбегімен және шығармашылығымен жеңе алады. Бүгінде Қорқыттың есімі аталса, ең алдымен оның күйлері, даналық сөздері және рухани мұрасы еске түседі. Бұл – оның мәңгілік өмір туралы түсінігінің шынайы жүзеге асқаны.

Қазіргі ғылым да адамның өмір сүру ұзақтығын арттыру жолдарын үздіксіз зерттеуде. Генетика, жасушалық медицина, жасанды интеллект пен биотехнология салаларындағы жаңалықтар адамдардың ұзақ өмір сүруіне мүмкіндік береді. Алайда ғылым адамның өмірін ұзартқанымен, оны мәңгі ете алмайды. Осы тұста Қорқыттың философиясы ерекше мәнге ие болады. Ол мәңгілікті тәннің өмірінен емес, адамның рухани ізінен іздеу керектігін меңзейді.

Қорқыттың мұрасы ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа ауыз әдебиеті, күй өнері және тарихи аңыздар арқылы жетіп, бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтқан жоқ. Әсіресе Сыр өңірі Қорқыт мұрасын сақтап, насихаттауда ерекше орын алады. Сырдарияның жағасында орналасқан Қорқыт ата кешені – тек сәулет ескерткіші ғана емес, күллі түркі жұртының рухани орталықтарының бірі. Кешенге жыл сайын еліміздің түкпір-түкпірінен және шетелден мыңдаған адам келеді. Олар тарихи орынмен танысып қана қоймай, Қорқыттың өмір философиясын тереңірек түсінуге ұмтылады.

Қазіргі қоғамда ғылым мен технология қарыштап дамып келеді. Жасанды интеллект, генетикалық зерттеулер, биотехнология және медицина адам өмірін ұзартудың жаңа мүмкіндіктерін ұсынуда. Бірақ адамзат үшін ең өзекті сұрақ өзгерген жоқ: «Өмірдің мәні неде?». Қорқыт философиясының ойы да осында. Ол адамға ұзақ өмір сүрудің емес, мәнді өмір сүрудің маңызды екенін еске салады. Адамның артында қалдырған еңбегі, тәрбиелеген ұрпағы, жасаған жақсылығы мен рухани мұрасы ғана уақыт сынынан өтеді.

Бүгінгі жастар үшін де Қорқыт тағылымының мәні ерекше. Жылдам өзгеріп жатқан заманда материалдық құндылықтар көбіне бірінші орынға шығып жатады. Алайда мансап, байлық немесе атақ уақытша болуы мүмкін. Ал адал еңбек, білім, өнер, адамгершілік пен елге қызмет ету – ұрпақ жадында сақталатын мәңгілік құндылықтар. Қорқыттың өмір жолы адам баласының ең үлкен жеңісі – уақытты тоқтату емес, уақыттан озып, халық жадында із қалдыру екенін көрсетеді.

Қорқыт ата туралы аңыздың түпкі ойы да осында. Ол өлімнен қашқан адамның емес, өмірдің мәнін іздеген ойшылдың тағдыры туралы сыр шертеді. Желмаямен дүние кезген Қорқыт ақырында мәңгіліктің мекеннен емес, адамның өз ісінен табылатынын түсінді. Сол себепті оның қобызынан төгілген күйлер де, даналық сөздері де ғасырлар бойы ұмытылмай келеді.

Қорқыт ата тәннің мәңгілігін тапқан жоқ. Бірақ оның рухы өнері арқылы, есімі халықтың жадында, мұрасы түркі дүниесінің мәдениетінде өмір сүріп жатыр. Демек, Қорқыт іздеген мәңгілік өмір – адамның артында қалдырған рухани ізінде. Бұл – ғасырлар өтсе де құнын жоғалтпайтын, бүгінгі адамға да, келер ұрпаққа да ой саларлық дүние.