ЕҢБЕК ДАУЛАРЫН ҚАРАУДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Қазақстан Республикасында еңбек дауларын қараудың құқықтық негізін, ең алдымен, Қазақстан Республикасының Конституциясы, Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі және азаматтық процестік заңнама нормалары құрайды. Еңбек дауларын шешу кезінде тараптардың құқықтық мәртебесі, даудың сипаты және оны қараудың белгіленген тәртібі ескеріледі.

Еңбек дауы – қызметкер мен жұмыс беруші арасында еңбек заңнамасын, еңбек шартын немесе өзге де еңбек қатынастарына қатысты мәселелерді қолдану жөнінде туындайтын келіспеушілік. Еңбек даулары негізінен жеке еңбек даулары және ұжымдық еңбек даулары болып бөлінеді. Жеке еңбек дауы нақты қызметкер мен жұмыс беруші арасында туындайды. Еңбек дауларын қараудың басты ерекшелігінің бірі – оларды шешудің арнайы рәсімдерінің болуы. Заңнама еңбек дауын бірден сотқа беруден бұрын тараптардың өзара келісімге келуіне мүмкіндік беретін тетікті қарастырады.

Жеке еңбек дауларын шешуде келісу комиссиясы маңызды орын алады. Оның негізгі мақсаты – еңбек дауын сотқа дейін қарау және тараптарды келісімге келтіру. Бұл тәртіп еңбек дауларын шешудің тиімділігін арттырып, соттарға түсетін жүктемені азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар қызметкер мен жұмыс берушінің арасында қалыпты еңбек қатынастарын сақтап қалуға жағдай жасайды. Алайда заңда көзделген жағдайларда еңбек дауы сот тәртібімен де қаралады. Сот еңбек дауын қарау кезінде еңбек шартының талаптарын, жұмыс берушінің актілерін, тараптардың түсініктемелерін, жалақы төленгенін растайтын құжаттарды және басқа да дәлелдемелерді зерттейді. Еңбек дауларын қарауда қызметкердің құқықтарын қорғау ерекше маңызға ие. Себебі еңбек қатынасында қызметкер экономикалық және ұйымдастырушылық жағынан жұмыс берушіге тәуелді болуы мүмкін. Қызметкер өзінің бұзылған құқығын қорғау үшін жұмыс берушіге жазбаша талап қоюға, келісу комиссиясына жүгінуге немесе заңда белгіленген жағдайларда сотқа талап қоюға құқылы. Еңбек дауын қарау барысында қызметкердің еңбек шарты, жұмысқа қабылдау және жұмыстан босату туралы бұйрықтар, жалақы туралы мәліметтер, жұмыс уақытының есебі және өзге де құжаттар маңызды дәлелдемелік мәнге ие. Егер еңбек дауы келісу арқылы шешілмесе немесе заңнамада сотқа тікелей жүгінуге жол берілетін жағдай орын алса, тарап сотқа жүгіне алады.

Сот еңбек дауын қарау кезінде тараптардың талаптары мен қарсылықтарын ғана емес, еңбек заңнамасының императивтік нормаларын да ескереді. Сот үшін еңбек шартының мазмұны, жұмыс берушінің әрекеттерінің заңдылығы және қызметкердің еңбек құқықтарының сақталуы маңызды. Еңбек дауларында талап қою мерзімдерін сақтау да ерекше мәнге ие. Қызметкердің еңбек құқығы бұзылған жағдайда заңда белгіленген мерзім ішінде өз құқығын қорғауға жүгінуі қажет. Сондықтан еңбек дауы туындаған сәттен бастап құқықтық кеңес алып, қажетті құжаттарды жинау маңызды. Сот шешімі тараптар үшін міндетті болып табылады. Заңды күшіне енген сот актісі белгіленген тәртіппен орындалуға тиіс. Ұжымдық еңбек дауларының жеке еңбек дауларынан айырмашылығы – мұнда бір қызметкердің емес, қызметкерлер тобының немесе олардың өкілдерінің мүддесі қозғалады. Ұжымдық еңбек дауын шешудің негізгі мақсаты – тараптардың келіссөз жүргізуі арқылы өзара қолайлы шешімге қол жеткізу. Бұл ретте келіссөздер, татуластыру рәсімдері және заңда көзделген өзге де механизмдер қолданылуы мүмкін. Ұжымдық еңбек дауын шешуде тараптар еңбек заңнамасының талаптарын сақтауға тиіс.

Қызметкерлердің еңбек құқықтарын қорғауда заңда белгіленген тәртіппен ереуіл өткізу мүмкіндігі де қарастырылған. Алайда ереуіл өткізу заң талабына сәйкес ұйымдастырылуы және заңмен тыйым салынған жағдайларға жатпауы керек. Еңбек дауын тиімді шешудің маңызды шартының бірі – қажетті дәлелдемелерді дұрыс ұсыну. Қызметкер өзінің талабын негіздеу үшін еңбек шартын, жұмыс берушінің бұйрықтарын, жалақы төленгенін немесе төленбегенін растайтын құжаттарды, хат алмасуды және басқа да дәлелдемелерді пайдалана алады. Қазіргі кезде электрондық құжаттар мен электрондық хат алмасу да еңбек қатынастарының дәлелі ретінде маңызды рөл атқарады.

Еңбек дауын шешуде тараптардың заң талаптарын білуі, белгіленген рәсімдерді сақтауы және қажетті дәлелдемелерді уақытылы жинауы ерекше маңызды. Келісу комиссиясының қызметін тиімді пайдалану еңбек дауларын жедел шешуге мүмкіндік берсе, соттық қорғау бұзылған құқықтарды қалпына келтірудің маңызды кепілі болып табылады.

Осыған байланысты еңбек дауларын құқықтық тұрғыдан сауатты шешу тек жеке қызметкердің құқығын қорғап қана қоймай, еңбек ұжымындағы тұрақтылықты, әлеуметтік әріптестікті және еңбек қатынастарының заңдылығын қамтамасыз етудің маңызды құралы болып табылады.