АПТАПТЫҢ АДАМ АҒЗАСЫНА ӘСЕРІ: ПАЙДАСЫ МЕН ҚАУПІ

Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (WMO) мәліметіне сәйкес, соңғы жылдар бақылау тарихындағы ең жылы кезеңдердің қатарына енді. Ғалымдар XXI ғасырда аптап ыстық толқындарының жиілігі ғана емес, олардың ұзақтығы мен қарқындылығы да артып келе жатқанын айтады. Бұл – жаһандық климаттың өзгеруінің айқын белгілерінің бірі.

Көмір, мұнай және табиғи газдың көп мөлшерде пайдаланылуы, орман алқаптарының азаюы, өндіріс пен көлік санының артуы атмосферадағы парниктік газдардың көбеюіне себеп болды. Соның салдарынан Жер шарының температурасы жылдан-жылға көтеріліп келеді. Бұл газдар күннен келген жылуды атмосферада ұстап қалып, жердің табиғи жылу теңгерімін өзгертеді. Ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, жаһандық орташа температура шамамен 1,2-1,3°C-қа көтерілген. Алғаш қарағанда бұл айырмашылық үлкен емес сияқты көрінгенімен, дәл осы өзгеріс әлем бойынша аптап ыстықтың, құрғақшылықтың және табиғи апаттардың жиілеуіне ықпал етіп отыр.

Жаһандық климаттың өзгеруі Қазақстанға да әсер етіп отыр. Осындай өңірлердің қатарында Сыр бойы – облысымыз да бар. Табиғаты қатал болғанымен, бұл өлке ғасырлар бойы аптап ыстыққа бейімделіп өмір сүруде. Жаз айларында мұнда ауа температурасының +40 +45°C-қа дейін көтерілуі қалыпты жағдай саналады. Кейбір күндері температура бұдан да жоғары болуы мүмкін. Өңірдің климаты құрғақ болғандықтан, ауылшаруашылығы көбіне Сырдария өзенінің суына тәуелді. Сондықтан өзендегі су деңгейінің төмендеуі егіншілікке тікелей әсер етеді. Соңғы жылдары суды үнемдеу технологияларын енгізу, каналдарды жаңғырту және тамшылатып суару жүйесін дамыту бағытында жұмыстар жүргізілуде. Сонымен бірге Қызылорда облысының табиғи жағдайы күн энергетикасын дамытуға өте қолайлы. Бұл болашақта өңірдің энергетикалық әлеуетін арттыруға жол ашады.

Аптап ыстық ең алдымен адам ағзасына әсер етеді. Дене температурасы қалыпты деңгейден көтерілген кезде ағза өзін салқындату үшін тер бөлуді күшейтеді. Соның салдарынан адам көп сұйықтық жоғалтып, сусыздану қаупі артады. Егер ағза жоғалтқан судың орнын уақытында толтырмаса, әлсіздік, бас айналу, қан қысымының өзгеруі, жүрек соғысының жиілеуі сияқты белгілер байқалады. Ал өте жоғары температура кезінде күн өту немесе жылу соққысы орын алуы мүмкін.

Білесіз бе? Адам ағзасының шамамен 60 пайызы судан тұрады. Ыстық күндері судың аз ғана мөлшерін жоғалтудың өзі еңбек өнімділігі мен көңіл күйге әсер етеді. Жылу соққысы кезінде адамның дене температурасы 40°C-тан жоғары көтерілуі мүмкін. Мұндай жағдайда шұғыл медициналық көмек қажет. Ақ немесе ашық түсті киім күн сәулесін қара түсті киімге қарағанда көбірек қайтарады және жазда денені салқын ұстауға көмектеседі.

Дәрігерлердің айтуынша, аптап ыстық әсіресе балаларға, егде жастағы адамдарға, жүкті әйелдерге және жүрек-қан тамырлары, тыныс алу жүйесі аурулары бар азаматтарға қауіпті. Сондықтан күннің ең ыстық мезгілі – сағат 11:00 мен 17:00 аралығында мүмкіндігінше көлеңкеде болған жөн. Дегенмен күн сәулесінің пайдасын да жоққа шығаруға болмайды. Оның әсерінен адам ағзасында D дәрумені түзіліп, сүйек пен бұлшықет жүйесінің қалыпты дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар күн сәулесі көңіл күйді жақсартатын серотонин гормонының бөлінуіне әсер етеді. Бірақ мамандар күннің пайдасын көру үшін таңертең немесе кешкі уақыттағы жұмсақ күн сәулесін пайдалануға кеңес береді.

Аптап ыстық ауылшаруашылығына екі түрлі ықпал етеді. Жылуды жақсы көретін дақылдар үшін күн сәулесінің мол болуы өнімнің тез пісуіне және сапасының артуына мүмкіндік береді. Қауын, қарбыз, жүзім, қызанақ, бұрыш сияқты дақылдардың тәттілігі мен дәмі көбіне күн сәулесінің мөлшеріне байланысты.

Сыр өңірі де өзінің сапалы бақша өнімдерімен танымал. Жаз айында мұнда өсірілетін қауын мен қарбыздың ерекше дәміне әсер етеді. Күріш шаруашылығы үшін де ұзақ әрі жылы жаз маусымының маңызы зор. Бұл – өңір экономикасының негізгі салаларының бірі.

Алайда аптап ыстықтың кері әсері де жоқ емес. Температура жоғарылаған сайын топырақтағы ылғал тез буланып, егістікке қажетті су көлемі көбейеді. Егер су уақытында жеткізілмесе, өнім көлемі азайып, топырақтың құнарлылығы төмендейді. Әсіресе суармалы егіншілікпен айналысатын өңірлер үшін бұл үлкен мәселе.

Ыстықтан қалай қорғануға болады? Жаздың аптап күндерінде денсаулыққа ерекше көңіл бөлген жөн. Мамандар күннің ең ыстық уақыты – сағат 11:00 мен 17:00 аралығында ұзақ уақыт күн астында жүрмеуге, жеткілікті мөлшерде су ішуге, ашық түсті әрі жеңіл киім киюге кеңес береді. Сонымен қатар бас киім мен күннен қорғайтын көзілдірік пайдалану, бөлмені жиі желдетіп тұру, балалар мен егде жастағы адамдардың денсаулығына ерекше көңіл бөлу маңызды. Сондай-ақ балаларды немесе үй жануарларын жабық көлікте қалдыруға болмайды. Осындай қарапайым сақтық шаралары аптап ыстықтың адам ағзасына тигізетін зиянын едәуір азайтады.

Аптап ыстық – табиғаттың ежелден келе жатқан құбылысы. Алайда соңғы жылдары оның жиілеп, ұзаққа созылуын жоққа шығара алмаймыз. Жаздың шуақты күндері көтеріңкі көңіл күй сыйлағанымен, күннің қаупін де естен шығармаған жөн. Ең ыстық уақытта ұзақ жүрмеу, жеткілікті мөлшерде су ішу, жеңіл әрі ашық түсті киім киіп, бас киім пайдалану сияқты қарапайым сақтық шаралары денсаулықты қорғауға көмектеседі. Табиғаттың әр құбылысын танып-білу маңызды болса, өз денсаулығымызды күту одан кем емес. Сонда ғана жаздың әр күнін қауіпсіз әрі жайлы өткізе аламыз.