БІР ТІЛ ЖОҒАЛСА, АДАМЗАТ БІР КІТАПХАНАСЫНАН АЙЫРЫЛҒАНМЕН ТЕҢ

Бұл бір ғана ұлттың қасіреті емес. Бұл – бүкіл адамзаттың жоғалтуы.

ЮНЕСКО-ның мәліметінше, бүгінде әлемде 6700-ден астам тілдің кемінде 40 пайызы жойылып кету қаупінде тұр. Мамандардың айтуынша, орта есеппен әр екі апта сайын бір тіл мәңгілікке жоғалады. Кейбір тілдерде сөйлейтіндердің саны бірнеше ондаған адамнан ғана тұрса, енді бір тілдің жалғыз ғана сөйлеушісі қалған. Ол адам дүниеден өткен күні сол тілдің де ғұмыры аяқталады.

Бүгінде жер шарында шамамен жеті мыңға тамам тіл болғанымен, олардың бәрі бірдей өміршең емес. Ғалымдардың пікірінше, XXI ғасырдың соңына қарай қазіргі тілдердің тең жартысына жуығы қолданыстан шығып қалуы мүмкін. Бұл – бұрын-соңды болмаған мәдени өзгеріс. Себебі, әр тілдің артында тұтас өркениет, халықтың дүниетанымы мен өмір тәжірибесі жатыр.

Тіл – жай ғана қарым-қатынас құралы емес. Ол – халықтың табиғатты тануы, тарихты есте сақтауы, өмірді түсінуі. Кейбір солтүстік халықтары қардың ондаған түріне жеке атау берген. Амазонкадағы тайпалардың орман өсімдіктеріне қатысты жүздеген сөзі бар. Ал қазақ халқы жылқының жасына, түсіне, мінезіне қарай ондаған атау қолданады. Бұл – жай сөз байлығы емес, ұлттың өмір салты мен табиғатпен байланысының көрінісі.

Сондықтан тіл жоғалған кезде тек сөздер ғана жоғалмайды. Бір халықтың ғасырлар бойы жинаған тәжірибесі, табиғат туралы білімі, емшілік дәстүрі, ауыз әдебиеті мен тарихы да бірге жоғалады. Осы себепті көптеген ғалымдар тілдің жойылуын «кітапхананың өртенуімен» салыстырады. Өйткені әр тіл – адамзат тарихының тірі мұрағаты.

Тілдердің жойылуына түрлі себеп әсер етеді. Соның ең бастысы – жаһандану. Бүгінде ағылшын, қытай, испан, француз секілді халықаралық тілдердің ықпалы бұрынғыдан әлдеқайда күшейді. Бұл – заман талабы. Алайда осы үдерістің екінші жағы да бар. Әлемнің көптеген шағын халықтары балаларын ана тілінде емес, халықаралық тілдерде тәрбиелеуге көшуде. Олар мұны болашақ үшін тиімді шешім деп есептейді. Бірақ бірнеше ұрпақтан кейін сол халықтың өз ана тілінде еркін сөйлейтін адамы қалмайды.

Урбанизация да тілдің тағдырына әсер етуде. Ауылдан қалаға көшкен жастар жаңа ортаға тез бейімделеді. Кей жағдайда өз ана тілін сирек қолдана бастайды. Уақыт өте келе ол тіл тұрмыстық қатынастан шығып, тек үлкен буынның ғана тіліне айналады.

Цифрлық технологиялар да бұл өзгерісті жылдамдатты. Әлеуметтік желілердегі, фильмдердегі, компьютерлік ойындардағы және интернеттегі контенттің басым бөлігі санаулы тілде жасалады. Адам қай тілдегі ақпаратты көп тұтынса, сол тілдің ықпалы да күшейе түседі. Сондықтан бүгінде тілдің тағдыры көшеде ғана емес, интернет кеңістігінде де шешіліп жатыр.

Дегенмен әлемде өз тілін қайта жаңғырта алған халықтар да бар. Соның бірі – Жаңа Зеландиядағы маори халқы. Өткен ғасырдың ортасында бұл тілдің болашағына алаңдаушылық күшейді. Мемлекет пен қоғам бірлесіп арнайы «тіл ұяларын» ашты. Балабақшалар мен мектептерде маори тілінде білім беріле бастады, телеарналар мен радиолар іске қосылды. Бүгінде маори тілі елдің мәдени өмірінің маңызды бөлігіне айналды.

Ұқсас тәжірибені Ұлыбритания құрамындағы Уэльс өңірінен де көруге болады. Бір кезде қолданысы азайып кеткен уэльс тілі бүгінде мектептерде міндетті түрде оқытылады, мемлекеттік мекемелерде және бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен қолданылады. Ал Израильде бірнеше ғасыр бойы негізінен діни мәтіндердің тілі болып келген иврит күнделікті өмірдің, ғылымның және технологияның толыққанды тіліне айналды.

Бұл мысалдардың бәрі бір ғана шындықты көрсетеді. Тілді сақтап қалатын ең басты күш – заң емес, сол тілде сөйлейтін халықтың өзі. Егер қоғам өз ана тілінде білім алып, кітап оқып, кино көріп, ғылым жасап, күнделікті өмірде еркін сөйлесе, ол тілдің болашағы да берік болады.

Сондықтан тіл мәселесі тек лингвистердің немесе ғалымдардың ғана тақырыбы емес. Бұл – әрбір отбасының, әрбір мұғалімнің, әрбір ата-ананың және әрбір азаматтың ортақ жауапкершілігі. Өйткені ана тілі ұлттың кешегісін бүгінмен, бүгінін ертеңмен жалғайтын алтын көпір.

Тілдің тағдыры туралы сөз болғанда, бүгінгі күннің ең өзекті тақырыптарының бірі – жасанды интеллект туралы да айтпай кету мүмкін емес. Қазір әлем жаңа технологиялардың дәуіріне аяқ басты. Миллиондаған адам күн сайын жасанды интеллект қызметтерін пайдаланып, қажетті ақпаратын іздейді, мәтін жазады, аударма жасайды немесе түрлі сұрақтарына жауап алады. Бірақ жасанды интеллект ешбір тілді өздігінен жасамайды. Ол адамдар жазған кітаптардан, ғылыми еңбектерден, мақалалардан, сайттардан және цифрлық мұрағаттардан үйренеді. Егер белгілі бір тілде сапалы мазмұн аз болса, ол тілдің цифрлық мүмкіндігі де шектеулі болады.

Сондықтан бүгінгі таңда тілдің тағдыры тек мектепте немесе отбасы тәрбиесінде ғана емес, интернет кеңістігінде де шешіліп жатыр. Қай тілде ғылыми еңбек көп жазылса, әдебиет көбірек жарияланса, фильм түсіріліп, подкаст жазылып, мобильді қосымшалар мен жаңа технологиялар дамыса, сол тілдің болашағы да соғұрлым берік болады. Бұл тұрғыдан алғанда қазақ тілінің алдында үлкен мүмкіндік тұр. Соңғы жылдары қазақ тіліндегі электронды кітаптар, шығарылымдар, бейнесабақтар, цифрлық платформалар мен жасанды интеллект негізіндегі жобалар көбейіп келеді. Бұл – тілдің заман талабына бейімделіп келе жатқанын көрсететін оң үрдіс.

Әлемдік тәжірибе де осыны дәлелдейді. Мысалы, Уэльс пен Жаңа Зеландияда мемлекеттік қолдау ғана емес, қоғамның белсенділігі шешуші рөл атқарды. Ата-аналар балаларымен ана тілінде сөйлесті, жазушылар жаңа кітаптар жазды, журналистер ақпарат таратты, өнер адамдары ән айтып, кино түсірді. Нәтижесінде бір кездері жойылып кету қаупі төнген тілдер қайта жандана бастады. Бұл тәжірибе кез келген халыққа маңызды сабақ береді: тілді сақтайтын ең басты күш – сол тілде өмір сүретін адамдар.

Қазақ тілі де ғасырлар бойы талай тарихи кезеңді бастан өткерді. Соған қарамастан өзінің табиғи байлығын, көркемдігін және өміршеңдігін сақтап қалды. Қазақтың сөздік қоры халқымыздың дүниетанымымен тығыз байланысты. Мәселен, қазақ тілінде адамның жас ерекшелігін білдіретін ондаған атау бар. Сәбиден бастап сәби, бүлдіршін, жеткіншек, жасөспірім, бозбала, жігіт, жігіт ағасы, ақсақал деген атаулар адамның жасын ғана емес, қоғамдағы орнын да білдіреді.

Сол сияқты туыстық атаулардың дәлдігі де қазақ тілінің ерекшелігін көрсетеді. Басқа көптеген тілде бір ғана сөзбен айтылатын ұғымдар қазақ тілінде бірнеше атаумен ажыратылады. Нағашы, жиен, бөле, қайын, жезде, абысын, балдыз, құда, құдағи сияқты сөздер тек туыстық байланысты ғана емес, қазақ қоғамындағы әлеуметтік қарым-қатынастың да көрінісі.

Жылқыға қатысты атаулардың өзі қазақ тілінің байлығын айқын аңғартады. Құлын, жабағы, тай, құнан, дөнен, бесті, айғыр, бие сияқты атаулар жылқының жасын, жынысын және ерекшелігін дәл сипаттайды. Бұл – көшпелі өмір салтының тілде сақталған көрінісі.

Қазақ тілінде табиғатқа, адамгершілікке және рухани құндылықтарға қатысты баламасы қиын сөздер де аз емес. «Обал», «сауап», «береке», «несібе», «қанағат», «ынсап», «аманат», «кие» сияқты ұғымдардың әрқайсысы тұтас философиялық мағына береді. Мұндай сөздерді басқа тілге бір ғана сөзбен аудару оңай емес. Өйткені олар халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымын бойына сіңірген.

Бүгінде жастар бірнеше тіл меңгеруге ұмтылуда. Бұл – заман талабы. Алайда көп тіл білу ана тілінен алыстау деген сөз емес. Керісінше, өз ана тілін терең меңгерген адам өзге тілдің де қадірін жақсы түсінеді. Тамыры терең ағаштың ғана бұтағы биікке жайылатыны сияқты, ана тіліне берік адам ғана әлемдік білім мен мәдениетті еркін игере алады.

Қазақ тілінің болашағы туралы сөз болғанда жауапкершілікті тек мемлекетке немесе мектепке артып қою жеткіліксіз. Тілдің тағдыры әр шаңырақтан басталады. Баланың алғашқы естіген әлдиі, әжесінің ертегісі, ата-анасының мейірімге толы әңгімесі, отбасындағы күнделікті қарым-қатынас – ана тілінің өмірін жалғастыратын ең үлкен мектеп. Егер бала қазақ тілінде ойлап, армандап, қуанып өссе, ол тілдің болашағына ешқандай қауіп төнбейді.

Ахмет Байтұрсынұлы: «Тілі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» деген еді. Бұл сөздің мәні бүгінгі жаһандану дәуірінде бұрынғыдан да терең сезіледі. Тіл – халықтың өткенін бүгінмен, бүгінін болашақпен жалғайтын алтын арқау. Ол жоғалса, ұлттың тарихи жады әлсірейді, ұлттық болмысы жоғалады.

Қорыта келгенде, әлемде жоғалып бара жатқан тілдер туралы сөз – алыстағы халықтардың ғана мәселесі емес. Бұл – әрбір ұлттың өз ана тіліне деген жауапкершілігін еске салатын маңызды мәселе. Біз әлемдегі тілдердің тағдырына алаңдай отырып, өз ана тіліміздің де қадірін терең түсінуіміз керек. Қазақ тілі – ата-бабамыздан жеткен асыл мұра ғана емес, келер ұрпаққа аманат етіп тапсыратын ең қымбат қазына.

Сондықтан қазақ тілін сақтау – оны мерекелерде ғана дәріптеу емес, күнделікті өмірде қолдану. Қазақша кітап оқу, қазақша ойлау, қазақша ғылым жасау, қазақ тілінде сапалы ақпарат тарату, жаңа технологияларды ана тілімізде дамыту – осының бәрі тілдің ертеңіне қосылған үлес. Өйткені тілдің болашағы заңдарда емес, ең алдымен сол тілде сөйлейтін халықтың жүрегінде өмір сүреді.

Ана тілі – ұлттың үні. Сол үн ешқашан бәсеңдемесін десек, оны бүгін қадірлейік, бүгін сөйлейік, бүгін ұрпағымыздың санасына сіңірейік. Себебі, ертеңгі қазақ тілі бүгінгі біздің сөзімізден, ісімізден және оған деген құрметімізден басталады.