Қазақстан мен ЯСЖИ: ғылыми-технологиялық ынтымақтастықтың жаңа кезеңі

Халықаралық ғылыми жобалар нақты нәтиже беріп, елдің даму міндеттерін шешуге бағытталуы тиіс. Қазақстанның Біріккен ядролық зерттеулер институтымен (ЯСЖИ) ынтымақтастығының тарихы терең. Алайда бүгінде еліміздің атом саласының алдында ауқымды жаңа міндеттер тұрған кезде бұл ынтымақтастыққа практикалық тұрғыдан қарау маңызды: оның Қазақстанға нақты қандай пайдасы бар?

Қазіргі ядролық ғылымның ерекшелігі – оның барлық бағыттарын бір елдің өз күшімен дамыту іс жүзінде мүмкін емес. Зерттеу реакторлары, үдеткіштер, ірі эксперименттік кешендер ондаған жылдар бойы салынады, қомақты қаржылық ресурстарды және ең бастысы, тұрақты ғылыми мектептерді талап етеді. Сондықтан Қазақстан үшін халықаралық ғылыми кооперацияға қатысу бұрын да, қазір де аса қажет.

Осындай ынтымақтастықтың негізгі алаңдарының бірі – биыл 70 жылдығын атап өтетін Дубнадағы Біріккен ядролық зерттеулер институты. Бүгінде Қазақстан мен ЯСЖИ арасындағы өзара іс-қимылдың жаңа кезеңге жүйелі түрде өтіп келе жатқанын айтуға болады. Халықаралық эксперименттерге қатысу Қазақстан аумағында нақты нәтижелермен толықтырылуы маңызды. Бұл мәселе, атап айтқанда, биыл жазда Астанада өткен ЯСЖИ күндері барысында талқыланды. Іс-шара Астанадағы Ядролық физика институты филиалының 20 жылдығымен тұспа-тұс келді. Осы жылдар ішінде жинақталған тәжірибе жекелеген бірлескен жобалардан жүйелі әрі ұзақ мерзімді жұмысқа көшуге мүмкіндік береді.

Мұндай ынтымақтастықтың нақты нәтижесіне жақсы мысал елордада орналасқан ауыр иондар циклотрондық үдеткіші – ДЦ-60 қондырғысы.

Қондырғы ЯСЖИ мамандарының негізгі қатысуымен жасалды. Алайда ең маңызды нәтиже кейін пайда болды. Қазақстанда ДЦ-60 базасында эксперименттік база құрылып, мамандар ұжымы қалыптасты. Ядролық физика, радиациялық материалтану, нанотехнологиялар және басқа да бағыттар бойынша зерттеулер дамыды.

Бұл мысал мен үшін ерекше маңызды. Кәсіби жолымның едәуір бөлігі ДЦ-60 қондырғысымен байланысты. Мен бұл жұмыстың әртүрлі кезеңдеріне куә болдым және халықаралық жобаға қатысу мен оның ел ішінде қалатын нақты нәтижесінің арасындағы айырмашылықты жақсы түсінемін. Алдымен идея пайда болады, кейін қондырғы жасалады. Бірақ ең маңызды кезең содан кейін басталады: жабдықтың айналасында мамандар, зерттеу бағдарламалары, жас ғалымдар, халықаралық байланыстар және өзіндік ғылыми мектеп қалыптасуы керек. ДЦ-60 жағдайында бұл үдеріс жүзеге асты. Сондықтан мұндай жобаның құндылығы оның техникалық сипаттамаларынан әлдеқайда кең. Қазақстан өзгенің жабдығына қол жеткізіп қана қойған жоқ, сонымен бірге өзінің ғылыми инфрақұрылымы мен құзыреттеріне ие болды.

Тағы бір мысал бар. Алматыдағы ВВР-К зерттеу реакторында Ядролық физика институтының мамандары ЯСЖИ-мен бірлесіп, Қазақстандағы нейтрондық радиография және томография бойынша жалғыз қондырғыны жасады. Ол нысандардың ішкі құрылымын бұзбай зерттеуге мүмкіндік береді және материалтану, геофизика, ядролық технологиялар, археология салаларында қолданылады. Менің ойымша, халықаралық ғылыми ынтымақтастықты ең алдымен осындай нәтижелермен бағалау қажет.

Әрине, ғылыми жарияланымдар, конференциялар, мамандар алмасуының да маңызы зор. Онсыз ғылымның дамуы мүмкін емес. Алайда мемлекет халықаралық кооперацияға қаражатты, оның ішінде өзінің ғылыми-технологиялық әлеуетін дамыту үшін салады. Сондықтан кез келген ірі жоба басталғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң оның ел үшін қандай практикалық нәтиже бергені түсінікті болуы тиіс. Бүгінде бұл мәселе бұрынғыдан да өзекті.

Қазақстан атом саласын дамытудың жаңа кезеңіне қадам басып отыр. Атом электр станцияларын салу – осы саланың бір ғана бағыты. Энергетикалық нысандардың артында мықты ғылыми және инженерлік база тұруы керек.

Реактор физикасы, қауіпсіздік, радиациялық материалтану, радиохимия салалары бойынша мамандар қажет болады. Есептеу және цифрлық технологиялар, жаңа материалдар, заманауи диагностика әдістері бойынша құзыреттерді дамыту қажет. Жеке әрі маңызды бағыттардың бірі – ядролық медицина және изотоптар өндірісі. Бұл құзыреттердің бір бөлігі Қазақстанда қазірдің өзінде бар. Кейбірін күшейту қажет болса, кейбірін іс жүзінде жаңадан қалыптастыру керек. Осы тұрғыдан алғанда, ЯСЖИ-мен ынтымақтастықты отандық атом саласының нақты міндеттерімен алдын ала байланыстыру оның тиімділігін едәуір арттыра алады.

Мен перспективалы деп санайтын жобалардың бірі – ВВР-К реакторы базасында жоғары қарқынды ультрасуық нейтрондар көзін құру. 2025 жылдың соңында Ядролық физика институты мен ЯСЖИ тиісті ниет туралы меморандумға қол қойды. Қазір тұжырымдама, ғылыми бағдарлама және жол картасын әзірлеу мәселесі қарастырылуда. Жоба іске асқан жағдайда ВВР-К зерттеу инфрақұрылымын пайдаланудың мүлде жаңа деңгейі қалыптасады. Қазақстандық ғалымдар жаңа эксперименттік мүмкіндіктерге ие болып, реактор халықаралық зерттеу топтарын қабылдай алады.

Бұл жерде біз үшін бастысы – қағиданың өзі. Қазақстандық зерттеушілер жетекші шетелдік қондырғыларда жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болуы керек. Сонымен қатар елімізде мықты эксперименттік алаңдар құру қажет. Сонда ынтымақтастық толық мағынасында екіжақты сипат алады. Біз серіктестердің инфрақұрылымына қол жеткізсек, шетелдік зерттеушілер Қазақстандағы қондырғыларда жұмыс істеу үшін елімізге келеді.

Радиациялық материалтану саласында да үлкен мүмкіндіктер бар. Қазіргі атом энергетикасы үшін қолданылатын материалдарға қойылатын талаптар үнемі артып келеді. Олар радиацияның, жоғары температура мен механикалық жүктемелердің ұзақ уақыт әсер етуі жағдайында өз қасиеттерін сақтауы тиіс. Мұндай міндеттерді шешу үшін модельдеу, үлгілерді сәулелендіру, кейін олардың құрылымы мен қасиеттерін талдау қажет. Қазақстанда өзіндік эксперименттік база бар. Ал ЯСЖИ-дің бұл бағытта үлкен тәжірибесі, қондырғылары мен ғылыми құзыреттері жинақталған. Осы мүмкіндіктерді дұрыс біріктіре алсақ, зерттеулерді кейін өнеркәсіпте сұранысқа ие болатын нақты технологиялық нәтижеге бағыттауға болады.

Басқа да бағыттар бар. Олар – үдеткіш технологиялары, ядролық медицина, радиобиология, ақпараттық жүйелер, ғылыми деректердің үлкен массивтерімен жұмыс істеу. ЯСЖИ күндері барысында жоғары температуралы асқын өткізгіштер мен медициналық биосенсорлар да талқыланды. Бұл ретте бағыттардың санын көбейту емес, Қазақстан нақты нәтиже алуға үміт артатын салаларға ресурстарды шоғырландыру маңызды.

Жеке тоқталатын мәселе – кадр даярлау. ЯСЖИ студенттер мен жас ғалымдарға бір ғана ұйым аясында қалыптастыру мүмкін емес ғылыми ортаға – ірі халықаралық эксперименттерге, жетекші мамандарға және бірегей қондырғыларға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл мүмкіндікті барынша тиімді пайдалану қажет.

Алайда шетелдегі тағылымдаманың өзі кадр мәселесін шешпейді. Мықты маман даярлауға болады, бірақ ол елге оралғаннан кейін оған қажетті жабдық, зерттеу тобы, қаржыландыру және нақты міндет қажет. Әйтпесе мемлекет маманды даярлауға қаржы жұмсағанымен, оның алған білімі толық көлемде пайдаланылмай қалуы мүмкін.

Сондықтан бұл тәсілді тұтас жүйе ретінде дамыту дұрыс деп санаймын. Алдымен Қазақстанға қажетті міндет анықталады. Сол міндетке сәйкес жас зерттеуші таңдалады. Ол жұмысының бір бөлігін ЯСЖИ-де атқарып, қажетті білім мен эксперименттік базаға қол жеткізеді. Елге оралғаннан кейін зерттеуін Қазақстанда жалғастырады. Ең дұрысы, уақыт өте келе осындай мамандардың айналасында өзіндік зерттеу топтары қалыптасуы керек. Магистрлік және докторлық зерттеулердің тақырыптарын да осы қағидат бойынша анықтаған жөн. Олар халықаралық серіктестермен бірлесіп орындалуы мүмкін, бірақ сонымен бірге Қазақстан институттарының міндеттерімен және атом саласының болашақ қажеттіліктерімен байланысты болуы тиіс.

Мұндай жұмысты неғұрлым ертерек бастаған жөн. Астанада өткен ЯСЖИ жазғы мектебі оқушылар мен студенттердің заманауи физикаға деген қызығушылығы жоғары екенін көрсетті. Жастар нейтрондық зерттеулермен, жоғары энергиялар физикасымен, радиобиологиямен, ядролық медицинамен, жасанды интеллектпен және бөлінген есептеулермен танысты. Мұндай іс-шараларды тұрақты түрде өткізу жоспарланып отыр. Оқушы үшін үлкен ғылым тек Дубнада, CERN-де немесе басқа шетелдік орталықтарда ғана бар дүние болып көрінбеуі керек. Ол Қазақстанда білім алып, әлемдегі үздік қондырғыларда жұмыс істеп, кейін елімізде маңызды ғылыми зерттеулермен айналыса алатынын түсінуі тиіс.

Қазақстан мен ЯСЖИ арасындағы ондаған жылдық ынтымақтастық кезеңінде көптеген жұмыстар атқарылды. Ендігі кезекте, меніңше, жинақталған тәжірибені неғұрлым түсінікті жүйеге біріктіретін уақыт келді. Қазірдің өзінде бірлескен зерттеулердің ұзақ мерзімді бағдарламасы қалыптасып жатыр. Онда басым бағыттар мен күтілетін нәтижелер айқындалады. Бір жағдайда нәтиже Қазақстанда жаңа қондырғының пайда болуы болса, екінші жағдайда – технология, үшінші жағдайда – дайындалған мамандар тобы немесе кәсіпорын не медициналық ұйым пайдалана алатын нақты шешім болуы мүмкін.

Әрбір ірі жоба бойынша жауапты орындаушы, қаржыландыру көзі және іске асыру мерзімі нақты белгіленуі тиіс. Бұл жұмысқа Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі, Ғылым және жоғары білім министрлігі, Ядролық физика институты, Ұлттық ядролық орталық, университеттер мен кәсіпорындар қатысуы қажет. Бұл ретте өнеркәсіп тек болашақта ғылыми әзірлемелерді пайдаланушы ретінде ғана маңызды емес.

Ірі ғылыми инфрақұрылымның өзі күрделі жабдықтарға сұраныс қалыптастырады. Оларға электроника, басқару жүйелері, детекторлар, бағдарламалық қамтамасыз ету, жаңа материалдар, дәл машина жасау элементтері жатады. Мұндай өнімдердің бір бөлігін уақыт өте келе қазақстандық кәсіпорындар өндіре алады. Егер міндетті дәл осылай қойсақ, халықаралық ғылыми жоба бірден бірнеше саланың дамуына ықпал етеді.

Соңғы жылдары ғылыми және технологиялық егемендік туралы көп айтылып жүр. Кейде бұл ұғым тым тура мағынада түсіндіріліп, барлық нәрсені өз бетімізше жасау қажеттігі ретінде қабылданады. Қазіргі ғылым үшін мұндай тәсілдің мүмкіндігі шектеулі. Оның үстіне бұл тиімді де емес.

Мен үшін ғылыми егемендік дегеніміз – ел өзіне аса маңызды технологияларды түсінуі, өз мамандарына ие болуы, қажетті инфрақұрылымы болуы және алған білімін қай жерде әрі қалай қолданатынын өзі анықтай алуы. Халықаралық ынтымақтастық бұған қайшы келмейді. Керісінше, дұрыс ұйымдастырылған жағдайда ол өз құзыреттерімізді жылдам дамытуға мүмкіндік береді.

ЯСЖИ Қазақстанға мықты ғылыми ортаға, бірегей қондырғыларға және халықаралық зерттеулерді ұйымдастырудағы мол тәжірибеге қол жеткізу мүмкіндігін береді. Ендігі мәселе – осы мүмкіндікті өз ғылымымызды дамыту үшін қаншалықты тиімді пайдалана алатынымызда. Өткен жылдар ішінде Қазақстан мен ЯСЖИ сұранысқа ие ғылыми инфрақұрылым мен технологияларды бірлесіп құруға қабілетті екенін бірнеше рет көрсетті. Енді осы ынтымақтастық моделін жүйелі түрде дамытып, оны саланың ұзақ мерзімді міндеттерімен одан әрі тығыз байланыстыру маңызды.

Қазақстандық ғалымдар халықаралық эксперименттерге белсенді қатысып келеді, елдің өзіндік зерттеу инфрақұрылымы дамуда, ғылыми ұжымдар нығайып, жас мамандар даярлануда. Келесі қадам – осы бағыттарды өзара тығыз байланыстыру. Бұл ретте халықаралық тәжірибе мен бірегей қондырғыларға қолжетімділік Қазақстандағы реакторлар, үдеткіш кешендері мен зертханалардың дамуын толықтырып, бірлескен жұмыстың нәтижелері жаңа технологиялардан, жабдықтардан, ғылыми мектептерден және атом саласына арналған нақты шешімдерден көрініс табуы тиіс.

Осы тұрғыдан алғанда, бүгінде ЯСЖИ-мен ынтымақтастық ерекше маңызды. Жинақталған тәжірибе, ЯСЖИ-дің ғылыми құзыреттері және әлемдік деңгейдегі инфрақұрылымға қолжетімділік оны Қазақстанның 2050 жылға дейінгі атом саласын дамыту стратегиясында белгіленген міндеттерді іске асырудың тиімді құралдарының бірі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Қазірдің өзінде қалыптасқан негізді пайдаланып, бірлескен жобаларды жүйелі түрде кеңейте отырып, Қазақстан өз құзыреттерін жылдам дамытып, атом саласының одан әрі дамуына қажетті ғылыми-технологиялық базаны нығайта алады.