“Отбасылық дауларды шешудегі соттың рөлі”

Отбасы – адамның жеке тұлға ретінде қалыптасуына, тәрбиесіне және қоғамдағы әлеуметтік байланыстарының дамуына негіз болатын маңызды институт. Отбасылық қатынастардың тұрақтылығы тек жеке адамдардың әл-ауқатына ғана емес, тұтастай алғанда мемлекеттің әлеуметтік тұрақтылығына да әсер етеді. Сондықтан отбасы мүшелерінің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.

Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасы отбасы, ана, әке және баланың мемлекет қорғауында екенін бекітеді. Сонымен қатар заңнама ерлі-зайыптылардың құқықтарының теңдігі, некенің еріктілігі, отбасы мәселелерін өзара келісім арқылы шешу және баланың отбасында тәрбиеленуінің басымдығы сияқты қағидаттарға негізделеді. Дегенмен отбасылық өмір барысында тараптардың құқықтары мен міндеттеріне байланысты әртүрлі келіспеушіліктер пайда болуы мүмкін. Кейбір жағдайда тараптар мәселені өзара келісім арқылы шеше алса, кейбір дауларды медиация арқылы реттеуге болады. Ал тараптар келісімге келе алмаған кезде немесе заңда сот тәртібі көзделген жағдайда сотқа жүгіну қажеттілігі туындайды.Отбасылық дауларды сот арқылы шешудің ерекшелігі – мұнда тек тараптардың жеке мүдделері ғана емес, көбіне кәмелетке толмаған балалардың құқықтары мен заңды мүдделері де қозғалады. Сондықтан сот отбасылық дауларды қарау барысында заңдылықпен қатар әділдік, тараптардың теңдігі және баланың мүддесін қорғау қағидаттарына ерекше назар аударуы тиіс.Отбасылық дау деп неке-отбасы қатынастарына қатысушылар арасында олардың құқықтары мен міндеттеріне қатысты туындайтын және тараптардың өзара келісімімен шешілмеген келіспеушілікті түсінуге болады.Отбасылық даулардың негізгі түрлеріне мыналар жатады:некені бұзу туралы даулар;кәмелетке толмаған балалардың тұрғылықты жерін анықтау;ата-аналардың балаға қатысты құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыру;алимент өндіру және алимент мөлшерін анықтау;ортақ мүлікті бөлу;

баламен араласу тәртібін белгілеу;

ата-ана құқықтарын шектеу немесе айыруға байланысты даулар;әкелікті немесе аналықты анықтауға байланысты мәселелер;бала асырап алуға байланысты құқықтық мәселелер;отбасы мүшелерінің басқа да мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтарына қатысты даулар.Мұндай даулардың әрқайсысының өзіндік құқықтық ерекшеліктері бар. Мысалы, мүліктік дау кезінде сот тараптардың мүліктік құқықтарын анықтауға басымдық берсе, баланың тұрғылықты жеріне қатысты дауда баланың жасы, ата-аналарымен қарым-қатынасы, тұрмыстық жағдайы және оның мүдделері сияқты факторлар маңызды болуы мүмкін.Сондықтан отбасылық дауларды қарауда соттың міндеті тек заң нормасын механикалық түрде қолданумен шектелмейді. Сот нақты жағдайдың барлық мән-жайын зерттеп, қабылданатын шешімнің отбасы мүшелерінің құқықтарына ықпалын бағалауы қажет.Қазақстан Республикасының Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодексінде неке-отбасы құқықтарын қорғауды азаматтық сот ісін жүргізу қағидалары бойынша сот жүзеге асыратыны белгіленген. Бұл норма соттың отбасылық құқықтарды қорғаудың негізгі құқықтық тетіктерінің бірі екенін көрсетеді.Соттың отбасылық дауларды шешудегі негізгі міндеттерін бірнеше бағытқа бөлуге болады.Біріншіден, сот тараптардың бұзылған немесе даулы құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді. Егер отбасы мүшесінің заңмен қорғалатын құқығы бұзылса, ол сотқа жүгіну арқылы өз құқығын қорғауға мүмкіндік алады.

Екіншіден, сот тараптардың құқықтары мен міндеттерін анықтайды. Мысалы, ата-аналар баланың кіммен тұратыны жөнінде келісе алмаған жағдайда, сот осы мәселені заң талаптарына сәйкес шешеді.Үшіншіден, сот қабылдаған шешімнің орындалуы міндетті сипатқа ие болады. Бұл сот төрелігінің отбасылық дауларды шешудегі маңызды ерекшеліктерінің бірі.Төртіншіден, сот отбасылық қатынастарда заңдылық пен әділдікті қамтамасыз етеді. Сот тараптардың әлеуметтік жағдайына, жынысына немесе басқа да жеке ерекшеліктеріне байланысты артықшылық бермеуі тиіс.Отбасылық даулардың ең кең тараған түрлерінің бірі – некені бұзу туралы іс. Қазақстан заңнамасына сәйкес, егер ерлі-зайыптылардың одан әрі бірге өмір сүруі және отбасын сақтауы мүмкін емес екені анықталса, неке сот тәртібімен бұзылуы мүмкін. Әсіресе ерлі-зайыптылардың кәмелетке толмаған ортақ балалары болғанда немесе тараптардың бірі некені бұзуға келіспеген жағдайда сот тәртібінің маңызы артады.Некені бұзу туралы істі қараған кезде сот тек некенің тоқтатылу мәселесін ғана емес, онымен байланысты басқа да құқықтық мәселелерді қарауы мүмкін.

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, некені бұзу кезінде ортақ мүлікті бөлуге, кәмелетке толмаған балаларды тәрбиелеуге, білім беруге, тұрғылықты жеріне, сондай-ақ балаларды күтіп-бағуға қатысты даулар медиация немесе сот тәртібімен шешілуі мүмкін.Отбасылық даулардың ішінде балаға қатысты істер ерекше орын алады. Себебі мұндай даулардың нәтижесі баланың кейінгі өміріне, тәрбиесіне және психологиялық жағдайына әсер етуі мүмкін.

Ата-аналар бөлек тұрған жағдайда баланың кіммен тұратыны, екінші ата-анамен қаншалықты және қандай тәртіпте араласатыны туралы келіспеушіліктер туындауы ықтимал. Мұндай жағдайда сот баланың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға басымдық беруі тиіс.

Баланың мүддесін қорғау кезінде ата-ананың бірінің жеке мүддесі автоматты түрде басым деп танылмауы керек. Сот істің нақты жағдайларын зерттеп, баланың қалыпты тәрбиесі мен дамуына қолайлы жағдайларды анықтауға ұмтылады.Бұл ретте ата-аналардың екеуінің де бала тәрбиесіне қатысуы маңызды. Ата-ананың некесінің бұзылуы оның балаға қатысты құқықтары мен міндеттерінің автоматты түрде тоқтатылуына әкелмейді.Сондықтан соттың шешімі баланың ата-анасының арасындағы жанжалдан тәуелсіз түрде оның құқықтарын қорғауға бағытталуы керек.Ата-аналардың негізгі міндеттерінің бірі – өздерінің кәмелетке толмаған балаларын материалдық жағынан қамтамасыз ету. Егер ата-аналар бұл міндетті ерікті түрде орындамаса, алимент өндіру мәселесі туындайды.Алиментке қатысты дауларда соттың рөлі – баланың материалдық қажеттіліктері мен ата-аналардың заңда белгіленген міндеттерін қамтамасыз ету.

Алимент өндіру мәселесі отбасы құқығы саласындағы маңызды әлеуметтік мәселе болып саналады. Өйткені алимент баланың тамағы, киімі, білімі, медициналық қызметі және басқа да қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған.Сот алиментке қатысты дауды қараған кезде заң талаптарын, тараптардың жағдайын және баланың мүддесін ескереді.Осы тұрғыдан алғанда соттың қызметі тек тараптардың арасындағы қаржылық дауды шешу емес, баланың заңды құқығын қорғауға бағытталған әлеуметтік маңызы бар міндет болып табылады.Некені бұзу кезінде жиі кездесетін мәселелердің бірі – ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу.Ерлі-зайыптылардың бірге тұрған кезеңінде жинақталған мүлікке қатысты дау туындағанда тараптар өзара келісімге келе алмаса, сотқа жүгінуі мүмкін.Мүліктік дау отбасылық қатынастардың эмоционалдық сипатына байланысты күрделі болуы мүмкін.Қазіргі құқықтық жүйеде отбасылық дауды міндетті түрде сот шешімімен аяқтау әрқашан ең тиімді жол бола бермейді. Себебі сот процесі тараптардың арасындағы қарым-қатынасты одан әрі шиеленістіруі мүмкін. Әсіресе ортақ балалары бар ерлі-зайыптылар үшін ажырасқаннан кейін де ата-аналық қарым-қатынасты сақтау қажет.Осы себепті медиация институтының маңызы артып отыр.Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» заңына сәйкес, медиация отбасылық қатынастардан туындайтын дауларды шешуде қолданылуы мүмкін. Медиация сотқа жүгінгенге дейін де, сот талқылауы басталғаннан кейін де жүргізілуі мүмкін.