Ұлы даладан әлемдік стандартқа дейін

Биыл еліміз алғаш рет Қазақ тазысы мен төбеті күнін атап өтеді. Бұл атау­лы күннің 3 қыркүйекке белгіленуі кездейсоқ емес. Дәл осы күні, 2024 жылдың 3 қыркүйегінде Халық­аралық кинологиялық федерация (FCI) қазақ тазысын алдын ала негізде ресми түрде танып, оған №372 халықаралық стандартын бекітті. Ең бастысы, Қазақстан осы тұқымның тарихи отаны әрі шыққан елі ретінде халықаралық деңгейде мойындалды.

Осы тарихи сәттің артында ұзақ жылдар­ға созылған табанды еңбек, күрделі келіссөздер, ауқым­­ды құжаттандыру жұмы­сы, ғылыми зерттеулер мен ки­нологиялық дипломатия жатыр. Қазақ тазысының халықаралық деңгейде танылуы – мемлекеттің, кинологиялық қауымдастықтың, ғалымдардың, селекционерлер мен ит иелерінің ортақ еңбегінің нәтижесі.

Қазақ тазысы – халқымызбен бірге ғасырлар бойы жасасып келе жатқан ұлттық құндылық. Сондықтан оны сақтау жұмысы кейінгі бірнеше жылда ғана бас­талды деу жаңсақтық. Тазы кеше ғана пайда болған жоқ. Ол ғасыр­­лар бойы Ұлы даладағы баба­ла­­рымыздың сенімді серігі, «Жеті қазынаның» бірі болды. Де­ген­мен тұқымның ғасырлар бойы қалыптасуы мен оның ха­лық­ара­лық кинологиялық жүйе­дегі ресми мәртебесі – екі бөлек мәселе.

Кейінгі жылдары бұл жұмыс мемлекет тарапынан, атап айт­қанда, Эколоия және табиғи ресурстар министрлігінен жүйелі қолдау тапты. Халықаралық деңгейде танылу – соның нақты нәтижелерінің бірі.

2022 жылы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұлттық тұқымды сақтау, оны халықаралық деңгейде таныту жөнінде нақты міндет қойды. Осыдан кейін мемлекеттік орган­дардың, ғылыми ұйымдар мен кинологиялық қауымдастықтың жұмысы бір арнаға тоғысты. 2023 жылы қажетті заңнамалық негіз қалыптастырылды. Тұқым стандарты, шығу тегі туралы куәлік секілді ұғымдар айқындалып, мемлекеттік қолдау, ғылыми зерттеу, асылтұқымдық жұмыс­тардың тетіктері қарастырылды. FCI деңгейінде таныту жөніндегі жұмыс алдымен Қазақстан FCI жүйесінде өзінің ұлттық тұ­қым­­дарын ресми түрде ұсыну құқығына иеленуден басталды. Бұл жерде белгіленген рә­сім бар. Стандарт әзірлеп, тарихи материалдарды жинап, Халық­аралық кинологиялық феде­ра­цияға бірден өтініш бере салу­ға болмайды. Өтінімді FCI-де тиісті мәртебесі бар елдің ұлттық ки­нологиялық ұйымы беруге тиіс.

2023 жылғы 22 тамызда Женевада өткен FCI Бас ассам­блеясында Қазақстан кинолог­тар одағы Халықаралық киноло­гиялық федерацияның толық­қанды мүшесі болып қабыл­данды. Дауыс беруге қатысқан 77 мемлекеттің 72-сі еліміздің өтінімін қолдады. 2024 жылғы нау­рызда қазақ тазысына қатысты құжаттар топтамасы FCI-ге жол­данды. Материалдарды FCI Стан­дарттар комиссиясы мен Ғылыми комиссиясы қарады. Мәселе тек құжаттардың толық болуында емес, халықаралық сарапшылар тазының қазіргі популяциясын өз көзімен көруі керек еді.

Тарихи құжаттар тұқымның шығу тегі мен тарихын растайды. Бірақ халықаралық деңгейде тануға мұның өзі жеткіліксіз. Тұқымға тән белгілері тұрақты, сол қасиеттерін келесі ұрпаққа бере алатын қалыптасқан популя­цияның бар екенін көрсету қа­жет. Осыған орай 2024 жылғы ма­мырда Астанада арнайы монопо­родалық көрме өткізілді. Оған жасы, түсі, шығу тегі мен типі әртүрлі жүз қазақ тазысы іріктеп алынды. FCI Ғылыми комиссиясы мен Стандарттар комиссиясы­ның мүшелері иттерді стандарт талап­тарымен салыстыра отырып тексерді. Басының пішініне, дене бітіміне, аяқтарына, жүн жамылғысына, қозғалысына, жалпы тұқымдық типіне баға берді. Көрмеге Экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаев арнайы қатыс­ты. Көрмеден кейін FCI мен Қазақстан кинологтер одағы өкіл­дерінің жұмыс отырысы өтті.

2024 жылғы 3 қыркүйекте Амстердамда қазақ тазысын халықаралық деңгейде алдын ала тану туралы шешім қабылданды. Біз үшін бұл құжаттың жай ғана техникалық сипаттама болып қалмауы айрықша маңызды еді. Қазір халықаралық стандартта тазының қазақ халқының дәстүрлі өмір салтымен ажырамас байланысы, оның «Жеті қазынаның» бірі екені нақты көрсетілген. Осы­лайша, халықаралық тізілім­ге тағы бір аңшы ит тұқымы ғана енген жоқ. Қазақ тарихы мен мә­дениетінің бір бөлшегі әлем­дік деңгейде ресми бекітілді. Енді әлемнің кез келген еліндегі төре­ші, селекционер немесе кинолог №372 халықаралық стандартын ашқанда, тазының сипаттамасымен бірге Қазақстан атауын және осы тұқымның қазақ мәдение­тімен сабақтастығын көреді.

Тазы тұқымын ондаған жыл бойы әр өңірдегі аңшылар, селекционерлер, ит иелері, жанашырлар мен кинологтер сақтап келді. Алайда жекелеген азаматтардың еңбегі бір бөлек те, ұлттық деңгей­де жолға қойылған тұтас жүйе бір бөлек.

Бүгінде тазы мәдени дипло­матияның да бірегей нышанына айналды. Франция Президенті Эмманюэль Макронға сыйға тар­тылған Жюль мен Жанна есімді та­зылардың Елисей сарайында жү­руі – қазақы құндылықтың әлемге танылуының әсерлі көрінісі.

Биыл көктемде Ақордада Халықаралық кинологиялық федерация президенті Тамаш Яккельдің қабылдануы Қазақ­станның бұл іске айрықша мән беретінін тағы бір мәрте көрсетті. Кездесу барысында Тамаш Яккель Мемлекет басшысына ұлттық ит тұқымдарын сақтау мен дамытуға жеке назар аударып отырғаны үшін алғыс білдірді.

Алайда халықаралық танылу – жұмыстың аяқталғанын емес, жаңа кезеңнің басталғанын білдіреді. Алдағы он жылдық сынақ мерзімінде еліміз тұқым­ның тұрақтылығын, денсаулығы мен мінез-құлқының белгіленген талаптарға сай екенін жүйелі түрде дәлелдеуге тиіс.

Осы уақыт ішінде тұқымның бірнеше ұрпақ бойы тұрақты дамуын көрсету, иттердің денсау­лығы мен мінез-құлқын бақылау, шығу тегінің сенімді есебін жүргізу, тұқымдық типті сақтау және қазақ тазысын халықаралық кинологиялық іс-шараларда тұ­рақ­ты таныстырып отыру қажет.

Қазір Қазақстан кинологтер одағының Бірыңғай асылтұ­қымдық кітабында төрт мыңға жуық тазы тіркелген. Деген­мен ауылдарда әлі де құжаттан­дырылмаған иттер аз емес. Сон­дықтан өңірлерде оларды есепке алу және сұрыптау жұмысы үздіксіз жалғасады.

Әр ұрпақтың шығу тегі тір­кел­месе, бірнеше жылдан кейін иттердің қандай тұқымдық желі­лерден тарағанын, қай желілер белгілі бір артықшылық немесе кемшілік беретінін анықтау қиындайды. Сондай-ақ жекеле­ген асылтұқымды иттердің шамадан тыс пайдаланылуы мен генетикалық әртүрліліктің азаю қаупін дер кезінде бағалау мүмкін болмайды.

2025 жылы Финляндия аста­насы Хельсинкиде өткен Дүние­жүзілік иттер көрмесінде қазақ тазысының ресми халықаралық таныстырылымы өтті. 2026 жылғы маусымда Болоньядағы World Dog Show көрмесіне елімізден бірден он екі тазы қатысты. Бұл – осы уақытқа дейінгі рекордтық көрсеткіш.

Сондай-ақ FCI Дүниежүзілік судьялар конгресі аясында ха­­лықаралық төрешілер қауы­мына қазақ тазысы арнайы таныс­тырыл­ды. Еліміздің ұлттық стенді де жұмыс істеп, мыңдаған келу­ші тек тазымен ғана емес, Қазақ­станның мәдениетімен және ұлттық мұрасымен танысты.

2 мамырда Астанада «Астана Виннер – 2026» халықаралық кинологиялық көрмесі аясында «Kazakh Tazy» монотұқымдық көрмесі өтті.

Біздің ең басты міндетіміз – тазыны сыртқы сұлулығымен ғана тамсандыратын «көрме итіне» немесе музей жәдігеріне айналдырып алмау. Ол – дала тіршілігі, аңшылық дәстүр, ұлан-ғайыр кеңістік, қатал климат пен табиғи сұрыпталу қалыптастырған нағыз аңшы ит.

Ұлттық тұқымды сақтау бір­қатар бағытты қамтиды. Оның ішінде ғылым, ветеринария, селекция, заңнама, халықаралық ынтымақтастық, өңірлердегі жұмыс бар. Кинологтер одағы асылтұқымдық есеп жүргізіп, иттер­дің шығу тегі туралы дерек­терді қалыптастырып, тұқымдық қасиеттерін сақтау бағытындағы жұмысты жалғастырып жатыр.

Байырғы тұқымдар бүгінде әлемдік кинологияда ерекше қызығушылық туғызып отыр. Өйткені олардың бойында кейін бірнеше ұрпақ бойы қол­дан сұрыптау арқылы қайта қалып­тастыру қиын табиғи қасиеттер сақталған. Біздің міндетіміз – осы тепе-теңдікті жоғалтпау. Тазының табиғи болмысын, аңшылық қабілеті мен өзіне тән қасиеттерін сақтап, оны келешек ұрпаққа аман жеткізу – Ұлы дала мұрагерлері ретіндегі жауапкершілігіміз. Бұл жұмыстың нәтижесін жылдар өткен соң бағалауға болады. Ал басты мақсат өзгермейді – қазақ тазысын сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу.