НЕГІЗСІЗ БАЮ: ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІК ЖӘНЕ АЛДЫН АЛУ ШАРАЛАРЫ

Кейбір жағдайларда тұлға заңда немесе шартта көзделген негізсіз бөтеннің мүлкін иеленуі немесе өз есебін заңсыз көбейтуі мүмкін. Мұндай жағдайлар азаматтық құқықта негізсіз баю ретінде танылады. Негізсіз баю – бір тұлғаның заңда немесе шартта белгіленген құқықтық негізсіз басқа тұлғаның есебінен мүлікті алуы немесе сақтап қалуы. Мұндай жағдайда негізсіз пайда тапқан тұлға алынған мүлікті немесе оның құнын заңды иесіне қайтаруға міндетті.

Негізсіз баюдың негізгі белгілері:

* мүліктің немесе ақшалай қаражаттың алынуы;

* алынған мүліктің басқа тұлғаның есебінен болуы;

* мүлікті иеленуге құқықтық негіздің болмауы;

* мүліктік теңгерімнің бұзылуы. Мысалы, банктің қателігімен азаматтың шотына артық қаражат аударылса немесе есеп айырысу барысында қате төлем жасалса, мұндай қаражат негізсіз баю ретінде қарастырылуы мүмкін.

Негізсіз баю жағдайында негізгі жауапкершілік азаматтық-құқықтық сипатта болады. Оның басты мақсаты – заңсыз алынған мүлікті қайтару немесе оның құнын өтеу.

Құқықтық жауапкершіліктің негізгі түрлері:

1. Алынған мүлікті заттай қайтару. Егер мүлік сақталған болса, ол бастапқы иесіне қайтарылады.

2. Мүліктің құнын өтеу. Егер мүлікті қайтару мүмкін болмаса, оның нарықтық немесе заңмен белгіленген құны өтеледі.

3. Кірістерді өтеу. Егер негізсіз алынған мүліктен табыс алынған болса, ол да заңды иесіне қайтарылуы мүмкін.

4. Пайыздар немесе залалдарды өтеу. Заңда көзделген жағдайларда бөтеннің ақшасын заңсыз пайдаланғаны үшін пайыздар өндіріліп, келтірілген залал өтеледі.

Сонымен қатар, егер негізсіз баю алаяқтық, сеніп тапсырылған мүлікті иемдену немесе өзге де қылмыстық әрекеттер нәтижесінде орын алса, кінәлі тұлғаға қылмыстық немесе әкімшілік жауапкершілік те қолданылуы мүмкін.

Негізсіз баюдың алдын алу құқықтық мәдениетті арттырумен және қаржылық тәртіпті сақтаумен тығыз байланысты.

Негізгі алдын алу шаралары:

* барлық мәмілелерді заң талаптарына сәйкес рәсімдеу;

* төлемдер мен банктік аударымдарды бірнеше рет тексеру;

* бухгалтерлік және қаржылық есепті дұрыс жүргізу;

* шарттардың талаптарын нақты әрі түсінікті жазу;

* ұйымдарда ішкі бақылау және аудит жүйесін жетілдіру;

* электрондық төлем жүйелерінде қауіпсіздік талаптарын сақтау;

* азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру.

Бұл шаралар негізсіз баю жағдайларын азайтып, мүліктік даулардың алдын алуға мүмкіндік береді. Негізсіз баю институты азаматтық құқықтағы әділдік қағидатын қамтамасыз ететін маңызды құқықтық тетік болып табылады. Ол заңсыз алынған мүлікті заңды иесіне қайтаруға және тараптардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған. Құқықтық жауапкершіліктің тиімді қолданылуы мен алдын алу шараларын жетілдіру құқықтық тәртіпті нығайтып, азаматтық айналымдағы сенімділікті арттырады.