СОТ ЖҮЙЕСІН РЕФОРМАЛАУ: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ МОДЕЛЬ

Халықаралық тәжірибе сот жүйесін реформалау әлемнің әртүрлі елдерінде түрлі себептерге байланысты жүзеге асырылады. Көптеген дамыған мемлекет өздерінің сот жүйелерін реформалау процесінде заңдардың, басқарудың, қызмет көрсетудің және процестердің тиімділігін арттыру мақсатында бірқатар шараны қолға алған.

Мәселен, АҚШ-та сот жүйесін реформалау ХХ ғасырдың соңында көптеген мемлекеттік шара арқылы жүзеге асырылды. Бұл реформалар сот жүйесін жылдамдатуға, шығындарды азайтуға және әділдікті қамтамасыз етуге бағытталған. Әрине, ең маңызды өзгеріс – соттардың тәуелсіздігі мен әділдігіне кепілдік беру. Сонымен қатар, сот істерін автоматтандыру және электрондық құжат айналымы енгізілді, бұл судьяларға тиімді түрде жұмыс жасауға мүмкіндік берді.

Германияда сот жүйесін реформалаудың негізгі мақсаты – соттың тәуелсіздігін нығайту және судьялар мен прокурорлар арасындағы теңгерімді орнату. Сот процестерін жеңілдету, халыққа көрсетілетін қызметті жақсарту, сондай-ақ азаматтық істер бойынша мемлекеттік кепілдіктердің сапасын арттыру үшін әртүрлі өзгерістер енгізілген. Германияның сот жүйесі көбінесе тиімділікке және тараптар арасында сенімді байланысты сақтауға негізделеді.

Ал Швецияда сот жүйесін реформалау кезінде басты назарды сот процестерінің ашықтығына аударды. Барлық сот отырыстарының бейнемазмұнын жариялау және кез келген азаматқа сот процесіне қатысуға мүмкіндік беру туралы заңдар қабылданды. Мұндай реформалар қоғамдық сенімді нығайтып, сот әділдігінің ашықтығын арттырады.

Қазақстан Республикасында да сот жүйесін реформалау маңызды мәселе болып табылады. Елдегі сот жүйесі тарихи тұрғыда өзгерістерге ұшырап келеді. Егемендік алғаннан кейін, 1995 жылы қабылданған Конституциямен қатар, соттардың тәуелсіздігі туралы заңдар қабылданды. Дегенмен, реформалар өз жалғасын тауып, 2000 жылдардың соңына қарай сот саласында бірнеше жаңа бастама жүзеге асырылды.

Қазақстанда судьялардың тәуелсіздігін нығайту үшін бірқатар шара қабылданды. Оның ішінде судьялардың қызметін жоғары сот органының бақылауынан тәуелсіз ету, оларды кәсіби даярлықпен қамтамасыз ету, сондай-ақ, судьяларды сайлау арқылы тағайындау сияқты тәсілдер бар.

Елімізде электрондық сот жүйесі енгізілді, бұл сот процесін жылдамдатуға және шығындарды азайтуға мүмкіндік берді. Құжаттарды электронды түрде қабылдау, сот шешімдерін жариялау және іс жүргізуді автоматтандыру азаматтар мен заңгерлер үшін көптеген артықшылық туғызды.

Қазақстан сот жүйесі халықаралық стандарттарға сай болу үшін түрлі реформаларды іске асырып жатыр. Ол үшін қазақстандық заңнамада халықаралық тәжірибелерді ескере отырып, сот ісін жүргізу процедураларын жетілдіру қолға алынған. 2018 жылы Қылмыстық кодекске және Қылмыстық іс жүргізу кодексіне енгізілген өзгерістер, сондай-ақ, соттың тәуелсіздігі мен объективтілігін қамтамасыз ету мақсатында қабылданған заңдар бұл реформалардың негізі болды.

Сот жүйесін реформалау тек бір елдің ғана міндеті емес, ол халықаралық тәжірибеге негізделген үрдіс. Әрбір мемлекет өз жағдайы мен қажеттіліктеріне сәйкес реформаларды жүзеге асырады, бірақ басты мақсаты – құқықтық мемлекет құру, әділдікті сақтау және азаматтардың құқықтарын қорғау болып табылады. Қазақстанның сот жүйесі де әлемнің көптеген елі сияқты халықаралық стандарттарға сәйкес жетілдірілуде. Бұл реформалар соттың тиімділігін арттыруға, халықтың сот жүйесіне деген сенімін нығайтуға және әділеттілік принциптерін сақтау үшін маңызды қадам болып табылады. С. ҚОЖАҚОВ,