ҚАЗАҚ ЖАСТАРЫНЫҢ ШЕТЕЛГЕ КӨШУІ: МҮМКІНДІК ПЕ, ӘЛДЕ ҚАШУ МА?

Соңғы жылдары көші-қон бағыты түбегейлі өзгерді. Бұрын жастардың негізгі мақсаты – Алматы мен Астана болса, бүгінде бағыттар географиясы кеңейді. Олар Германия, Корея, Түркия, Канада, Чехия, Польша, Ұлыбритания, АҚШ. Ресми деректерге сүйенсек, 2023-2025 жылдар аралығында Қазақстаннан уақытша және тұрақты негізде шетелге кеткен жастар саны айтарлықтай артқан. Әлеуметтік зерттеулерде 18-35 жас аралығындағы азаматтардың шамамен 28-32%-ы «мүмкіндік болса, басқа елде өмір сүруге дайынмын» деп жауап берген. Бұл – кездейсоқ тенденция емес, жүйелі құбылыс.

Бүгінгі қазақ жастары бұрынғы буын сияқты «бір жерде қалып қоюды» өмірлік стратегия ретінде қабылдамайды. Олар мобильді, цифрлық ортада еркін, ағылшын тілі мен технологияға бейім. Олар үшін әлем – шекаралармен бөлінген карта емес, ашық мүмкіндіктер кеңістігі. Бірақ дәл осы еркіндік сұрағы ең күрделі сұраққа әкеледі. Олар не үшін кетіп жатыр?

Әлеуметтік сауалнамаларда басты себептер ретінде білім сапасы, еңбек нарығы, табыс деңгейі, әділдікке сенім, кәсіби өсу мүмкіндігі көрсетіледі. Мәселен, Берлинде оқып жүрген Айдана есімді студент былай дейді: «Мен Қазақстанды жек көріп кеткен жоқпын. Бірақ Германияда менің еңбегімнің құны бар екенін сезіндім. Мұнда сенің танысың кім емес, не істей алатының маңызды». Бұл – классикалық эмиграциялық мотивацияның қазіргі формасы. Яғни көшу – елден қашу емес, өз әлеуетін іске асыратын ортаға көшу.

Ал Сеулде IT саласында жұмыс істейтін Нұрсұлтанның пікірі тіпті нақтырақ: «Қазақстанда талантты адамдар көп, бірақ жүйе талантты қолдамайды. Мұнда жүйе сені сүйреп шығармайды, бірақ кедергі де болмайды. Бұл – басты айырмашылық». Осы бір сөйлем бүкіл мәселенің түп-тамырын ашып тұрғандай. Мәселе жастардың елін сүймеуінде емес. Мәселе – әлеуметтік лифттердің жұмыс істемеуінде, меритократияның әлсіздігінде, әділ бәсекенің шынайы болмауында. Көп жастардың ішкі түйсігі бір нәрсені анық сезеді: «Мен мұнда өз әлеуетімді толық іске асыра аламын ба?» Егер жауап күмәнді болса көшу басталады.

Польшада тұрып жатқан Айгерім есімді жас маман өз тәжірибесін былай сипаттайды. «Қазақстанда дипломың бар, тәжірибең бар, бірақ бәрібір бір есікке қайта-қайта тірелесің. Мұнда басқаша. Мұнда сенің портфолиоңа, қабілетіңе, нәтижеңе қарайды. Бұл адамға психологиялық еркіндік береді». Бұл жерде көшу – физикалық миграция ғана емес, психологиялық трансформация. Алайда көшіқонның екінші жағы да бар. Бұл – «қашу» феномені. Кейбір жастар үшін көшу – дамуға ұмтылу емес, ішкі күйзелістен, әлеуметтік қысымнан, жауапкершіліктен, күрестен қашу формасына айналып жатыр. «Басқа елде бәрі жақсы» деген иллюзия кейде шындықтан алыстатады. Парижде тұратын Даниярдың сөзі соны дәлелдейді: «Мен алғаш келгенде бәрі ертегі сияқты көрінді. Бірақ шын мәнінде, мұнда да жалғыздық бар, қысым бар, бәсеке бар. Егер ішкі дайындық болмаса, көшу – құтқару емес, жаңа стресс». Яғни көшу – автоматты түрде бақыт формуласы емес. Ол тек орта ауыстыру. Егер адам ішкі жүйесін өзгертпесе, жаңа елде де сол проблемалар қайталанады. Сондықтан «мүмкіндік» пен «қашудың» айырмашылығы ниетте, ішкі мотивте жатыр.

Тағы бір маңызды аспект – «brain drain», яғни интеллектуалдық көші-қон. Елден ең белсенді, ең білімді, ең мобильді жастар кетіп жатыр. Бұл – ұлттық қауіпсіздік деңгейіндегі мәселе. Өйткені бұл тек халық санының азаюы емес, сапалы кадрлық капиталдың жоғалуы. Мемлекет дамуы тек ресурспен емес, адам капиталымен өлшенеді. Ал адам капиталы шетелге кетіп жатса, жүйе әлсірей бастайды. Бірақ парадокс мынада: дәл сол жастар шетелде тәжірибе жинап, кейін елге қайтып келетін жаңа толқын да қалыптасып жатыр. Лондонда оқып келген экономистер, Сингапурда жұмыс істеп келген инженерлер, Кореяда тәжірибе алған дизайнерлер Қазақстанға оралып, жаңа мәдениет, жаңа басқару моделі, жаңа ойлау жүйесін алып келуде. Бұл – «циркуляциялық миграция» феномені. Яғни кету – түпкілікті ажырау емес, дамып қайту процесі.

Қазақ жастарының көші-қоны енді тек эмиграция емес, трансұлттық өмір салтына айналып келеді. Олар бір елдің азаматы болып тұрып, бірнеше елде өмір сүре алады. Онлайн жұмыс, фриланс, стартап экожүйесі бұл процесті одан әрі жеделдетіп жатыр. Бүгінгі жас үшін жұмыс орны – кеңсе емес, интернетке қосылған кез келген нүкте. Сондықтан негізгі сұрақ «кету дұрыс па, бұрыс па?» емес. Негізгі сұрақ – «неге кетеді?» және «ел ішінде қалуға қандай жағдай жасалып жатыр?» деген сұрақ. Егер ел ішінде әділ бәсеке, ашық жүйе, кәсіби өсу, әлеуметтік лифттер болса – көшіқон балансы табиғи түрде теңеседі. Адам тек ақша үшін емес, мағына үшін, әділдік үшін, даму үшін өмір сүреді. Жастардың көшуі – қоғамға қойылған айна. Бұл – үнсіз референдум. Олар сөзбен емес, әрекетпен жауап беріп жатыр. Чемодан – бұл тек багаж емес, бұл – сигнал. Сигналды көре білу – мемлекет үшін де, қоғам үшін де маңызды.

Қазақстандық жастар шетелге кетіп жатыр ма? Иә. Бірақ олардың бәрі қашып бара жатқан жоқ. Көбі өзіне мүмкіндік іздеп бара жатыр. Ал мүмкіндік іздеу – әлсіздік емес, эволюцияның белгісі. Мәселе сол мүмкіндіктердің өз елінде де болуы. Сонда ғана көшу трагедия емес, таңдау болады. Ал таңдау бар жерде – еркіндік бар. Еркіндік бар жерде – даму бар. Даму бар жерде – болашақ бар.

Тұрғанай РУСЛАНҚЫЗЫ,