Астана Ауғанстанға жәрдемдесу жолын таңдады

Соғыстың саябырсығаны бейбіт өмірдің басталғанын білдірмейді. Мұны бүгінде Ауғанстанның тағдыры анық аңғартады. Қырық жылдан аса уақытқа созылған қақтығыстан титықтаған ел енді кедейлікпен, табиғи апаттармен, гуманитарлық дағдарыспен бетпе-бет келіп отыр. Бірі баспанасынан айырылса, енді бірі туған жерін тас­тап, бөтен елден пана іздеуге мәжбүр. Миллиондаған адамға күнделікті ас-ауқат пен ауызсуға қол жеткізудің өзі үлкен күреске айналған.

Бүгінде Ауғанстан әлем назарын қайтадан өзіне аударды. Жуырда ғана Біріккен Ұлттар Ұйымы ел­дегі жағдайды әлемдегі ең ірі гу­манитарлық дағдарыстың бірі деп бағалап, дабыл қақты. Ұйым­ның бағалауынша, халықтың шама­мен 74 пайызы немесе 29 мил­лионға жуық адам ең қажетті тұрмыстық игілікке қол жет­кізе алмай отыр. «Жұт жеті ағайын­ды» демекші, соғыстың ауыр салдарына климаттың өзгеруі, соның әсерінен болған ұзаққа созылған құрғақшылық пен қуаңшылық, бірінен кейін бірі қайталанған жойқын жер сілкінісі, экономиканың әлсі­реуі мен халықтың жаппай қоныс аударуы қосылып, онсыз да еңсесі түскен елдің әлеуметтік ахуалы бұрын-соңды болмаған мүшкіл деңгейге құлдырап кетті.

Десек те Ауғанстандағы бүгінгі жағдайды бір ғана мемлекеттің  ішкі мәселесі дегеніміз адамдығымызға сын болар. Бұл – халықаралық қауым­дастықтың төзімі мен жауапкершілігін таразыға тартып отырған гуманитарлық сынақ. Өйткені өңірлік тұрақсыздықтың салдары шекара талғамайды. Бос­қын­дық деңгейіндегі көші-қон үде­рістері күшейеді, әлеуметтік тең­сіздік тереңдейді. Беті аулақ, бірақ осы кері кеткеннен енді еңсе тіктемесе, ауған ахуалының арты ауыр ашаршылыққа айналуы да бек мүмкін. Бұл – Ауғанстан тақы­рыбын қаузап жүрген қалың әлеуметтанушылардың статис­тикаға сүйенген болжамы. Сон­дық­тан БҰҰ мен халықаралық ұйымдар гуманитарлық көмекті кү­шей­тіп қана қоймай, ауған халқы­ның қалыпты өмірге қайта ора­луына мүмкіндік беретін ұзақ­мер­зімді шешімдерді іздеуге бас қаты­рып, соған басымдық бере бастады.

Жуырда БҰҰ жаңалықтар қызметі осы ұйымның Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) дайындаған Ауғанстанға арналған жаңа әлеуметтік-экономикалық шо­луын жариялады. Ондағы ахуалға көз жеткізу үшін БҰҰ Босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссары Бархам Салих пен БҰҰ ДБ басшысы Александер де Кроо Ауғанстанға іссапармен барып, бас­тарын шайқап қайтыпты.

Тек соңғы жылдың өзінде жойқын жер сілкінісі көптеген тұрғын үйді қиратып, мыңдаған адамды тұрақты тұрмысынан, күнкөріс көзінен айырған. Ол аз десеңіз, шілденің 20-сынан бері Нуристан провинциясында толассыз жауған нөсер жаңбырдың арты алапат тасқынға айналып, бұл апат­тан кем дегенде 20 адамның өмірі қиылды, 100-ден астам адам хабар-ошарсыз кеткен. Сонымен қатар кедейлік те ел халқының басым бөлігі үшін әлі де өзекті мәселе болып отыр.

Жергілікті жұрт әупірімдеп болсын табиғи апаттардың салдарымен күресіп, алдын алумен де айналыса бастаған. Алайда мұндай амал-шаралар табиғи апаттардың қаупін азайтуға, ауыл шаруашылығы алқаптарын қорғап, табыс көзін қалыптастыруға мүмкіндік беретін шығар, бірақ елді қатарға қосады дей алмаймыз. Мұны БҰҰ өкілдері де айтып отыр.

«Шұғыл гуманитарлық көмек тек адам өмірін сақтайды. Ал оларға өз өмірін қайта қалпына келтіруге көмектесу үшін елдің дамуы бағытында қолдауымыз керек», дейді Александер де Кроо.

Ауғанстанды қолдау мәселе­сінде Қазақстанның да қосып отыр­ған үлесін айтпай кетуге болмас. 2025 жылы Алматыда БҰҰ-ның Орталық Азия мен Ауғанстанға арналған Тұрақты даму мақсаттары жөніндегі өңірлік орталығы құрылған-ды. Біздің елдің бастамасымен іргесі қаланған бұл құрылым Ауғанстанды өңірлік экономикалық және гуманитарлық үдерістерге кеңірек тартуға, ел­дің тұрақты қалпына келуіне халық­аралық қолдауды үйлестіруге бағытталған. Сондай-ақ орталық БҰҰ агенттіктерінің, халықаралық қаржы институттарының және өңір мемлекеттерінің күш-жігерін біріктіріп, Ауғанстандағы білім, инфрақұрылым, су ресурс­тарын басқару, климатқа бейім­делу, жұ­мыспен қамту сала­ларындағы жобаларды үйлестіруге ықпал етпек.

Президенттің Ауғанстан бо­йын­ша арнайы өкілі Еркін Тұқы­мовтың былтыр Еуропадағы бедел­ді саяси әрі ақпараттық сарап­тамалық «Euractiv» басылымында ағылшын тілінде «Engage or Ignore? Kazakhstan’s Afghan Strategy» тақырыбымен сараптамалық ма­қа­ласы шықты. Тақырыбын тәржі­мелесек, Ауғанстанмен өзара ық­палдасқан дұрыс па, әлде одан сырт айналып, тыныш отыр­ға­нымыз абзал ма деген ойға же­телейтін Қазақстанның Ауған­станға қатыс­ты стратегиясы шығады.

Е.Тұқымовтың айтуынша, еліміздің географиялық орналасуы, Ауғанстанмен тарихи байланыстары, өңірлік қауіпсіздікке қатысты ортақ мүддесі бізді ауған мәселесіндегі негізгі ойын­шылардың біріне айналдырады.

«Қазақстанның ұстанымы әлемдік алпауыт державалардың, соның ішінде АҚШ-тың да ұзақ жыл бойы шеше алмаған дағ­дарысына қатысты өзіндік көзқа­расымен ерекшеленеді. Құра­мын­да Орталық Азиядан шыққан азаматтар да бар кейбір тер­ро­ристік ұйымдардың сақта­лып отыр­ғаны аймақ қауіпсіздігіне әлі де елеулі қатер төндіріп тұр. Осын­дай жағдайда Қазақстанның алдын­да екі таңдау тұрды: бүгінгі шы­найы ахуалды мойындап, Ауған­станда тиімді мемлекеттік бас­қару жүйесін қалыптастыру­ға жәрдемдесу немесе шекара маңында жаңа тұрақсыздық оша­ғының пайда болу қаупіне жол беру. Қазақстан осының алғаш­қы жолын таңдады. Бұл – ұлттық мүддені қорғау мен өңірлік тұрақ­тылықты сақтауды қатар ұстанған прагматикалық саясат», дейді Е.Тұқымов.

Дегенмен ол Қазақстанның Ауғанстанды қолдау ісі тек саяси ұстаныммен ғана шектелмейтінін алға тартады. Айтуынша, еліміз бұл мемлекетке гуманитарлық көмек көрсетуді де тұрақты түр­де жалғастырып келеді. Өткен жылдың сәуір айының өзінде Ауғанстанға 2000 тоннадан астам азық-түлік жөнелтілген. Одан кейін ұшақ арқылы дәрі-дәр­мек пен медициналық құрал-жаб­дық­тар жеткізілді. Сондай-ақ Қазақ­стан жыл сайын ауған жастарына еліміздің жоғары оқу орындарында білім алуына 30 білім грантын бөліп келеді.

Ал Президент жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеу­лер институты халықаралық қауіп­сіздік бөлімінің бас са­рап­­шысы Мұхит Асанбаев Ауғанстанмен көршілес Орталық және Оңтүстік Азия елдерінің барлығы осы елдің қауіпсіздігі мен тұрақтылығына мүдделі болуы кездейсоқ емес екенін жеткізді.

«Бұл мүдделер терроризм, есірткі трафигі мен заңсыз миграция сияқты ортақ қауіп-қатерлер Ауғанстан мен оған шекаралас елдер үшін аса өзекті мәселе бол­ған­дықтан ғана емес, сонымен қатар Орталық және Оңтүстік Азия елдері арасындағы көлік-логис­тикалық және сауда-эко­номи­калық дәлізді қалыптастыру қажет­тілігімен де байланысты. Мұн­дай стратегиялық мақсаттарға тек Ау­ғанстанмен тату көршілік пен өңірлік жақындасу саясатын дәйекті түрде жүзеге асыру арқы­лы қол жеткізуге болады. Бұл үдерістен Қазақстан да тыс қалған жоқ. Кейінгі уақытта еліміз Ауғанстан экономикасын қалпына келтіру ісіне және өңірдегі маңызды сауда-экономикалық, транзиттік-көліктік жобаларды жүзеге асыруға белсене атсалысып келеді», дейді ҚСЗИ бас сарапшысы М.Асанбаев.

Жалпы, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп отырған сыртқы саяси бағдарға сәйкес еліміз Орталық Азиядағы өңірлік кооперацияны дамытуға, тепе-теңдік қағидаттарын ілгерілетуге, халықаралық қатынастардағы Біріккен Ұлттар Ұйымының үйлес­тіруші рөлін күшейтуге айрықша мән беріп келеді. Сондықтан да сырт көз сыншылар еліміздің Ауғанстан мәселесі бойынша өза­ра халықаралық диалогті дамы­тудағы, ауған халқына гумани­тарлық көмек көрсетудегі, білім бағдарламаларын жүзе­ге асы­рудағы әрі өңірлік эконо­микалық ықпалдастықты ілгеріле­тудегі үлесін жоғары бағалап отыр.

egemen.kz