СУ ҮШІН КҮРЕС – АДАМЗАТ АЛДЫНДАҒЫ ЕҢ ҮЛКЕН ЖАУАПКЕРШІЛІК
Адамзат тарихына көз жүгіртсек, өркениеттердің дамуы да, құлдырауы да көбіне ресурстарға байланысты болғанын байқаймыз. Бір кезеңдерде жер үшін қақтығыстар жүрсе, кейін байлық пен билік үшін соғыстар өршіді. Ал XXI ғасырда адамзатты алаңдатқан ең өткір мәселе – су ресурстарының тапшылығы. Бір кездері сарқылмайтын табиғи байлық саналатын су бүгінде көптеген елдер үшін стратегиялық және геосаяси маңызы бар ресурсқа айналып отыр.
Жер бетінің шамамен 70 пайызын су алып жатқанымен, оның небәрі 2,5 пайызы ғана тұщы су. Оның да басым бөлігі мұздықтар мен жер астында шоғырланған. Ал адамзат тікелей пайдалана алатын су қоры – бар болғаны 1 пайызға да жетпейді. Халық санының өсуі, урбанизацияның күшеюі, өнеркәсіптің дамуы және климаттың өзгеруі бұл шектеулі ресурсты бұрын-соңды болмаған деңгейде қысымға ұшыратты. Бүгінде әлемдік қоғамдастық үшін су тапшылығы теориялық қауіп емес, күнделікті шындыққа айналып отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен ЮНИСЕФ деректеріне сәйкес, әлемде әрбір төртінші адам – шамамен 2,1 миллиард тұрғын – қауіпсіз ауызсуға толық қол жеткізе алмайды. Ал 100 миллионнан астам адам тіпті тазартылмаған ашық су көздерін пайдалануға мәжбүр. Бұл тек тұрмыстық қиындық қана емес, жаһандық денсаулық дағдарысының бір бөлігі.
Су тапшылығы ең алдымен адам өмірінің сапасына әсер етеді. Ластанған су арқылы тарайтын аурулар жыл сайын миллиондаған адамның денсаулығына қауіп төндіреді. Әсіресе балалар арасында ішек инфекциялары мен жұқпалы аурулардың кең таралуы дамушы елдердегі өлім-жітім деңгейін арттырып отыр. Демек, су мәселесі – тек экологиялық емес, тікелей гуманитарлық проблема.
Климаттың өзгеруі жағдайды одан әрі ушықтыруда. Соңғы онжылдықтарда құрғақшылық жиілеп, өзенкөлдердің тартылуы, мұздықтардың еруі жаһандық су айналымын бұзуда. БҰҰ деректеріне сәйкес, қазіргі таңда шамамен 4 миллиард адам жылына кем дегенде бір ай қатты су тапшылығын сезінеді. Ал әлем халқының үштен екісінен астамы су ресурстары жеткіліксіз аймақтарда өмір сүреді.
Экономикалық тұрғыдан алғанда да су – шешуші фактор. Әлемдегі тұшы судың шамамен 70 пайызы ауыл шаруашылығында пайдаланылады. Су қоры азайған сайын егін өнімділігі төмендеп, азық-түлік бағасы қымбаттайды. Бұл өз кезегінде кедейлік деңгейінің өсуіне, әлеуметтік теңсіздіктің күшеюіне және ішкі миграцияның артуына алып келеді. Кейбір сарапшылар су тапшылығын XXI ғасырдағы «азықтүлік қауіпсіздігінің басты қатері» деп бағалап отыр.
Геосаяси деңгейде су ресурстары мемлекеттер арасындағы қатынастардың маңызды факторына айналуда. Ніл, Тигр-Евфрат, Инд сияқты трансшекаралық өзендерге қатысты даулар су ресурстарының тек экологиялық емес, саяси салмағы бар екенін көрсетеді. Сарапшылар «Су үшін қақтығыстар сирек болуы мүмкін, бірақ су – болашақтағы дипломатиялық қысым мен бәсекенің негізгі құралы» деген пікірде.
Болжамдарға сәйкес, егер қазіргі тенденциялар сақталса, 2050 жылға қарай 5 миллиардтан астам адам су тапшылығы жоғары аймақтарда өмір сүруі мүмкін. Бұл жағдай жаңа әлеуметтік және экономикалық шиеленістерге себеп болуы ықтимал.
Қазақстан да бұл жаһандық мәселенің сыртында емес. Елдің су ресурстары трансшекаралық өзендерге айтарлықтай тәуелді. Климаттың өзгеруі мен мұздықтардың кемуі Іле, Ертіс және Сырдария су көлеміне әсер етуі мүмкін. Сондықтан су ресурстарын тиімді басқару, заманауи су үнемдеу технологияларын енгізу және халықаралық ынтымақтастықты күшейту – ұлттық қауіпсіздіктің маңызды бөлігіне айналып отыр.
Су – жай ғана табиғи ресурс емес. Ол – өмірдің өзегі, өркениеттің тірегі. Мұнай мен газдың орнын баламалы энергия көздері баса алғанымен, судың орнын ешқандай ресурс алмастыра алмайды. Сондықтан бүгінгі таңда суға қатысты жауапкершілік – болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік.
Егер адамзат бүгін су ресурстарын қорғауға немқұрайлы қараса, ертеңгі ұрпақ «су мол болған заман» туралы тек тарих беттерінен оқып қалмай ма?
Бауыржан ЖҮНІС
