КЕНЕП БЕТІНДЕГІ ҒАЖАЙЫП

Қазақстанда тұңғыш Бүкілқазақстандық республикалық көрме 1926 жылы және Қазақстан суретшілерінің тұңғыш көшпелі көрмесі 1928 жылы Қызылорда қаласында өткен. 2014 жылдың қараша айында аймақта тарихи және мәдени маңызы бар жергілікті ескерткіш бұрынғы облыстық әскери комитеттің ғимаратында көркемсурет галереясы ашылды. Содан бері галереяда жергілікті және сырттан келетін қылқалам шеберлерінің көрмелері, бейнелеу өнері сабақтары өткізіліп келеді. Әрбір суретшінің, әрбір картинаның өзіндік алған бағасы, өзіндік тарихи мәні, ұрпақ қажеттілігіне жаратарлық құндылығы бар. Осындай өзіндік қолтаңбасы қалыптасқан өнер иесінің бірі – Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі, ҚР мәдениет қайраткері, жерлесіміз Рахым Шегебаев.

Суретшінің шығармашылық жолы Сыр бойының табиғатымен, Қорқыт баба мұрасымен және туған жердің тарихи-мәдени болмысымен тығыз сабақтас. Туындыларынан кең даланың тынысын, Сырдың сырлы мінезін, табиғаттың тылсым сәттерін және адам мен туған жер арасындағы рухани байланысты аңғаруға болады. Сондықтан суретшінің шығармашылығы – жеке өнер иесінің жетістігі ғана емес, Сыр өңірінің көркем шежіресінің бір парасы.

Суретші 1947 жылы Қармақшы ауданында дүниеге келген. Қармақшы – тарихы терең, рухани мұрасы мол өлке. Бұл топырақтан талай ақын-жазушы, өнер иесі мен мәдениет қайраткерлері шыққан. Осындай қасиетті ортада дүниеге келген Рахымның өнерге деген қызығушылығының қалыптасуы да туған жердің табиғаты мен рухани ортасымен байланысты болды. Ол кәсіби білім алуға ұмтылып, 1971 жылы Алматыдағы Н.В.Гоголь атындағы көркем-сурет училищесін сурет пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша тәмамдады. Кейін білімін одан әрі жетілдіріп, 1975 жылы Абай атындағы педагогикалық институттың көркем-сурет факультетін сурет және сызу пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша аяқтады. Бұл білім оның суретшілік қабілетін кәсіби деңгейде шыңдап, өнерге деген көзқарасын тереңдете түсті. Жас маман үшін өнер жолы оңай болған жоқ. Суретші болу тек қылқалам ұстап, әдемі бейне салумен шектелмейді. Ол үлкен ізденісті, төзімділікті, табиғатты бақылауды, адамның жан дүниесін түсінуді талап етеді. Суретші осы талаптардың бәрін шығармашылық жолының негізгі қағидасына айналдыра білді. 1975-1992 жылдары Рахым Шегебаев Қызылорда көркем-сурет көрме дирекциясында меңгеруші қызметін атқарды. Бұл кезең оның шығармашылығымен қатар өңірдегі бейнелеу өнерінің дамуына да үлес қосқан жылдар болды. Ал 1992-1996 жылдары Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің дизайн факультетінде оқытушы болып еңбек етті. Ұстаздық қызмет арқылы ол өзінің білгенін кейінгі буынға үйретіп, жас ұрпақтың өнерге деген қызығушылығын арттыруға атсалысты. 1996 жылдан бастап облыстық тарихи-өлкетану музейіндегі көркемсурет галереясының жұмысын басқарды. Бұл қызмет оның шығармашылық өміріндегі маңызды кезеңнің бірі болды. Себебі музей мен галерея – өнер туындыларын сақтап қана қоймай, оларды халыққа таныстыратын, жас ұрпақтың көркемдік талғамын қалыптастыратын рухани орталық. Оның шығармаларындағы басты ерекшелік – табиғатты шынайы әрі әсерлі жеткізу.

Суретші үшін табиғат – жай ғана көрініс емес, адамның көңіл күйін жеткізетін ерекше әлем. Сыр бойының кең даласы, өзен жағасы, көктемнің жаңаруы, күздің сабырлы бояуы, қысқы табиғаттың тыныштығы – суретшінің шығармашылық әлемінен өзіндік орнын тапқан тақырыптар. Оның пейзаждарында табиғаттың сыртқы көрінісімен бірге ішкі тынысы да сезіледі. Суретші табиғаттағы әрбір сәттің өзіндік әсемдігі бар екенін түсіндіреді. Көпшілік күнделікті өмірде байқамай өтіп кететін табиғат құбылыстарына суретші назар аударады. Сондықтан туындыларында қарапайым көріністің өзінен үлкен мағына, терең сезім табуға болады. Қармақшы өңірі туралы жазылған материалдарда да оның табиғат тақырыбына ерекше мән беретіні және көптеген туындысы табиғатқа арналғаны атап көрсетіледі. Бұл суретшінің табиғатқа деген сүйіспеншілігінің белгісі. Өйткені туған жерін жүрегімен сезінген адам ғана оның көркемдігін кенеп бетіне шынайы жеткізе алады. Суретшінің шығармашылығындағы ерекше тақырып – Қорқыт бейнесі. Сыр елінің тарихын Қорқыт баба есімінсіз елестету мүмкін емес. Қорқыт түркі халықтарына ортақ ұлы ойшыл, күйші, жыршы, философиялық тұлға. Оның өмірі мен мұрасы ғасырлар бойы ұрпақтанұрпаққа жетіп келеді. Суретшінің Қорқыт атаға қызығушылығы кездейсоқ емес. Ұзан бейнесі арқылы ол адамның өмірі, уақыт, мәңгілік, туған жер және рух туралы философиялық ойларын жеткізуге ұмтылады.

«Қорқыт менің жүрегімде» атты кескіндеме кітабының жарық көруі де осы шығармашылық бағыттың маңызын көрсетсе керек-ті. Қазақстан Ұлттық академиялық кітапханасының электронды каталогында бұл еңбектің 2009 жылы Алматыда жарық көргені және кітапта суретшінің кескіндемелік туындылары берілгені жазылған. Қорқыт бейнесі арқылы суретші өткен мен бүгінді байланыстырады. Өйткені өнердің басты қасиеті де осында: ол уақытты тоқтатып, тарих пен қазіргі кезеңді бір-бірімен жалғай алады. Суретшінің шығармашылығындағы тағы бір маңызды тақырып – әке бейнесі. Оның «Әкемен сұхбат» атты туындысы әкесіне деген құрметі мен сағынышын, отбасылық естелікті және тарихи тағдырды ұштастырады.

Рахым Шегебаевтың әкесі Карташ Шегебаев Ұлы Отан соғысына қатысқан майдангер. Ол соғыстан аман оралып, бірнеше жауынгерлік медальмен елге келген. Ол әкесінің өмір жолын өнер арқылы ұрпақ жадында қалдыруға тырысқан. Картина 1983 жылы жазылғаны туралы дерек бар. Бұл туындыны бір адамның әкесі туралы естелігі деп қана қабылдау жеткіліксіз. Оның астарында соғыс көрген ұрпақтың тағдыры, әкелік өнеге, отбасылық құндылық және бейбіт өмірдің қадірі жатыр. Сурет өнері осындай жағдайда тарихи құжаттың да қызметін атқарады. Бір картина арқылы белгілі бір дәуірдің тынысын, адамның тағдырын және ұрпақ арасындағы байланысты сезінуге болады. Қазақстанмен қатар шетелдерде де таныстырылған. Шебердің шығармалары Канада, АҚШ, Португалия және Венгриядағы жеке коллекциялар мен көрме кеңістіктерінде орын алған.

Бұл – Сыр бойынан шыққан суретшінің шығармашылығының кең ауқымын көрсететін маңызды жетістік. Себебі өнердің тілі шекараға бағынбайды. Суретші өз шығармасында туған жерін, табиғатын, ұлттық дүниетанымын бейнелей отырып, оны әлемдік көрерменге таныстырады. 2018 жылы Қызылордада Рахым Шегебаевтың шығармашылық қызметінің 45 жылдығына арналған жеке көрмесі өтті. Көрмеде оның «Тәуелсіздікке тарту» атты кітабының тұсаукесері ұйымдастырылды. Бұл кеш суретшінің бірнеше онжылдық бойы бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегінің нәтижесін танытты. Кітаптың жарық көруі де суретшінің ел тарихына, туған жерге және тәуелсіздік құндылығына деген көзқарасын аңғартады.

Суретші қызметі тек жеке шығармашылықпен шектелмейді. Ол өнерді насихаттауға, жас ұрпаққа бейнелеу өнерінің қыр-сырын түсіндіруге де үлес қосты. Университетте оқытушы болған жылдарында жас мамандарға білім берсе, музей мен галереядағы қызметінде көрерменге өнер туындыларын таныстыруға мүмкіндік жасады. Көрмелер ұйымдастыру, суретшілердің еңбектерін халыққа көрсету, ұлттық өнерді дәріптеу – мәдениет саласындағы аса маңызды жұмыстар. Осы бағытта Рахым ағамыздың еңбегі өңірдің мәдени өмірімен тығыз байланысты. Қызылордадағы көркемсурет галереясында жергілікті және басқа өңірлерден келген суретшілердің көрмесі ұйымдастырылып, бейнелеу өнеріне арналған кездесулер мен сабақтар өтіп тұрады.

Қылқалам шеберінің шығармасына қарағанда, өнердің адам өміріндегі орны ерекше екенін түсінуге болады. Табиғатты бейнелеу арқылы туған жерді танытады, тарихи тұлғаны салу арқылы өткенді еске түсіреді, адам портреті арқылы жеке тағдырды көрсетеді. Әсіресе музей саласы үшін мұндай шығармалардың маңызы зор. Музейге келген жас ұрпақ картинаны көре отырып, туған өлкенің тарихы мен мәдениеті туралы ой түйеді. Кескіндеме арқылы өткен кезеңді көзбен көргендей әсер алады. Сол себепті де суретшінің әрбір туындысы белгілі бір уақыттың көркем шежіресі деуге болады.

Сыр өңірінің бейнелеу өнерінде өзіндік қолтаңбасы бар дарын иесінің өмір жолы Қармақшы топырағынан басталып, кәсіби біліммен, ұстаздықпен, мәдениет саласындағы қызметпен және үздіксіз шығармашылық ізденіспен жалғасты. Ол шығармаларында Сыр бойының табиғатын, туған жердің қасиетін, Қорқыт атаның рухани әлемін, адам тағдырын және ұлттық құндылықтарды бейнелеуге ерекше мән берді. Оның туындылары Қазақстанда ғана емес, шетелдерде де таныстырылып, жеке коллекциялар мен музейлерден орын алды. Суретшінің шығармашылық мұрасы Сыр елінің рухани қазынасының бір бөлігі. Туған жердің әрбір қырын жүрекпен сезініп, оны бояу тілімен сөйлете білген талантты перзентінің еңбегі кейінгі ұрпаққа өнеге. Оның шығармашылығы бізге бір қарапайым шындықты ұқтырады: туған жерді сүю – оны сөзбен ғана емес, өнермен де дәріптеу. Ал өнер арқылы сақталған тарих ешқашан жоғалмайды.

Рахым Шегебаевтың қылқаламынан туған әрбір туынды Сыр даласының бір сәті, туған өлкенің бір үзік сыры, ұлт рухының бір белгісі. Сондықтан оның шығармашылық жолын зерттеп, еңбектерін насихаттау өнерді ғана емес, туған жердің тарихы мен мәдениетін құрметтеу де болып табылады.