ҚАЗАҚША СӨЙЛЕУ – СӘН ЕМЕС, ПАРЫЗ
Қазақ тілінде сөйлеу соңғы жылдары жиі көтерілетін мәселеге айналды. Бірі – тілдің қолданыс аясының кеңейгенін айтса, енді бірі – жастардың ана тілінде еркін сөйлей бастағанын алға тартады. Әлеуметтік желіде қазақша контент көбейіп, қазақ тіліндегі ән, фильм, подкасттар мен түрлі жобалар аудитория жинап келеді. Мұның бәрі, әрине, қуантатын өзгеріс. Бірақ бір нәрсені ойланатын уақыт келген сияқты: қазақша сөйлеуді біз әлі де белгілі бір ортада «мода» ретінде қабылдап жүрген жоқпыз ба?
Тілдің сәнге айналуы жаман емес. Керісінше, жастар арасында қазақ тілінің беделінің артуы – жақсы құбылыс. Алайда тіл тек сән болған жағдайда, сән өзгерген кезде оның да қолданысы әлсіреуі мүмкін. Ал ана тілі сәнге емес, санаға, күнделікті өмірге, отбасына және азаматтық жауапкершілікке айналғанда ғана өзінің табиғи орнын табады.
Қазақша сөйлеу үшін міндетті түрде тіл жанашыры болудың, арнайы акцияға қатысудың немесе әлеуметтік желіге қазақша жазба жариялаудың қажеті жоқ. Қазақ тілінде амандасу, дүкенде қызмет көрсету кезінде қазақша сөйлесу, балаға қазақша кітап оқу, отбасында ана тілін қолдану, жұмыста қазақша ойын еркін жеткізу – тілге деген ең қарапайым құрмет осындай әрекеттерден басталады.
Біз кейде қазақ тілін қорғауды үлкен мәселелерден іздейміз. Заң, құжат, жарнама, маңдайша, мемлекеттік мекеме сияқты маңызды дүниелердің бар екені рас. Бірақ тілдің шынайы өмірі заң мәтінінен бұрын адамның күнделікті сөзінен көрінеді. Бір ұрпақ екінші ұрпаққа тілді кітап арқылы ғана емес, өзінің сөйлеуі арқылы жеткізеді.
Балаға «қазақша сөйле» деп талап қою оңай. Ал оның көзінше күнделікті қазақша сөйлеу – әлдеқайда үлкен тәрбие. Біз баладан қазақ тілін жақсы көруді сұрамас бұрын, оның қазақ тілін өмірдің табиғи бөлігі ретінде көруіне жағдай жасауымыз керек. Үйдегі қарапайым әңгіме, әженің немересіне айтқан сөзі, әкенің баласымен сөйлесуі – тілдің ең мықты мектебі.
Қазақ тілінің болашағын тек жастардан күту де дұрыс емес. Тілді кейінгі буынға тапсыру – аға буынның да жауапкершілігі. Өйткені бүгінгі бала ертеңгі қоғамның қандай тілде сөйлейтінін оның айналасынан үйренеді. Егер қазақ тілі тек сабақтың, ресми жиынның немесе мерекелік шараның тілі болып қалса, оның мүмкіндігі шектеледі. Ал ол үйде, көшеде, достар арасында, жұмыста, ғылымда, кәсіпте, өнерде еркін қолданылған кезде ғана толыққанды өмір сүретін тілге айналады.
Тіл мәселесінде бір-бірімізді кінәлаудан гөрі, өзімізден сұрақ сұрағанымыз жөн. Мен бүгін қазақ тілінде қанша сөз сөйледім? Баламмен қай тілде сөйлестім? Досыммен әңгімелескенде қай тілді таңдадым? Жұмыс барысында қазақ тілін қаншалықты қолдандым?
Бұл сұрақтардың жауабы көп нәрсені көрсетеді.
Қазақша сөйлеу – біреуге жасаған жақсылық емес. Бұл – өз мәдениетіңді, тарихыңды, ойлау жүйеңді сақтаудың бір жолы. Өз тілінде сөйлеу арқылы адам өзгенің тілін жоққа шығармайды. Керісінше, өз тілін қадірлей отырып, басқа тілдерге де құрметпен қарай алады. Бірнеше тіл білу – артықшылық, ал ана тілін білу – тамыр.
Сондықтан қазақ тілін «модаға» айналдырудан бұрын, оны парызға айналдырғанымыз дұрыс шығар. Сән өзгеруі мүмкін. Қоғамдағы тренд те ауысады. Ал парыз адамның таңдауы емес, жауапкершілігі.
Қазақша сөйлеу үшін мінбердің қажеті жоқ. Ұранның да. Кейде ана тіліне деген құрмет үйдегі бір ауыз сөзден басталады.
Тілді сақтайтын – заң ғана емес, оны күнделікті сөйлейтін адам.
Бауыржан ЖҮНІС
