» » Әскерден табыт келмесін...

Әскерден табыт келмесін...

«Құлыным» деп зар жылаған ана, ішіне мұң толған әке. Көзінен аққан ащы жасты  сүрткен ағайын-туыс. Ауырды бір кісідей көтерген ел. Иә, бұл соңғы кездері орын алып жатқан, жүрекке қатты батқан қайғылы оқиғалардың бейнесі. Бейбіт күні әскердегі орын алған оқиғаның көрінісі. Дүйім жұртты дүрліктірген жайтта халықтың пікірі екіге қарс айырылды. Әлі де талдап, талқылап жүр. Кінәлі кімдер? Жауаптылар қайсы? Әскерде орын алып жатқан оқиғаның жай-жапсарын ақтарып, тереңіне сүңгіп көрелік. Алдын ала айтайық, себеп-салдарды тек объективті көзқараспен талдамақпыз.
Рас, соңғы кездері әскердегі сарбаздардың арасында өлім-жітім жиілеп кетті. Ай сайын бір отбасы қара жамылып отыр. Соғыс жоқ, бейбіт заман. Содан болар бұл мәселеге Мемлекет басшысы араласты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев осындай келеңсіздіктердің себебін тергеп-тексеру, әскери қызметшілер арасындағы заңсыздықтарды жою және келешекте әскердегі мұндай теріс іс-әрекетті болдырмау үшін Президент көмекшісі – ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы Ғ.Нұрдәулетовтің басшылығымен арнайы комиссия құруды тапсырды.
ҚАЗА ҚАШАН ДА АУЫР
Елдің қауіпсіздігімен қатар, жеке жауынгердің де есендігіне тікелей жауапты ҚР Қорғаныс министрі, генерал-полковник Р.Жақсылықов жақында ғана Парламент қабырғасында журналистерге сұқбат берді. Онда ол бұған тек армия ғана кінәлі емес деген сыңайда уәж айтты. «Біріншіден, жастардың өз-өзіне қол жұмсауының себебін түсінуіміз керек. Өйткені кінәлі тек армия емес. Ол өз әскери борышын өтеуге келгені анық, осы ретте командир әскери қызметшілердің өміріне жауапты, бірақ әр сарбаз ересек адам, азаматтық қоғам өкілі, бізге ол өз проблемаларымен келеді» деді ол өз сөзінде.
Оның алдында Қазақстан қорғаныс министрлігі бейбіт уақытта әскердегі өлімге жол бермейтін бағдарлама әзірлейтінін хабарлады. 7 маусымда қорғаныс министрлігінің сайтында жарияланған бұл ақпаратта бұл «Әскерде нөлдік өлім бағдарламасы» деп аталған.
Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметінің хабарына қарағанда, министр Руслан Жақсылықов әскери қолбасшылармен жиын өткізіп, «бейбіт уақытта әскери қызметкерлердің жаралануы мен қаза болуына жол бермеу үшін барлық лауазымды тұлғалар іс-шара қолдануға тиіс» деген тапсырма берген.
– Бағдарламаны әзірлеуге қорғаныс министрлігінің лауазымды тұлғаларын, ардагерлер ұйымдарын, білім және медициналық мекемелер өкілдерін, психологтарды да тарту қажет, – деген еді қорғаныс министрі.
Кейінгі кездері әскердегі жауынгер қазасы туралы ақпараттар көбейе түсті. Мәселен, 4-маусымда ҰҚК Шекара қызметінің Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы әскери бөлімінің жауынгері Еділ Тешебаев жұмбақ жағдайда қаза болды. ҰҚК Шекара қызметінің баспасөз бөлімі де «Еділ Тешебаев өз-өзіне қол жұмсады, алдын ала ақпарат бойынша, суицидтің себебі әскери қызметпен емес, отбасылық тұрмыстық проблемалар болған, құқық қорғау органдары тергеу амалдарын жүргізіп жатыр» деп хабарлаған.
Баланың әке-шешесі мен туыстары және достары оның өз-өзіне қолсалғанына сенбей, президент Қасым-Жомарт Тоқаевтан іске араласуын сұраған. Осыдан кейін Ақорданың баспасөз қызметі Қасым-Жомарт Тоқаевтың әскерде жиілеген адам өлімі жөнінде арнайы комиссия құруды тапсырғанын хабарлады.
Сәуірде Жамбыл облысындағы әскери бөлімде келгеніне төрт күн болған 18 жастағы Әлібек Қалбай есімді жауынгердің жұмбақ жағдайда қайтыс болған. Бастапқыда жауынгердің «таңғы сап кезінде есінен танып қалғаны», артынша мерт болғаны хабарланған. Кейін қорғаныс министрлігі «Әскери қызметшiлер қарым-қатынасының жарғылық қағидаларын бұзу» (ҚК 440-бабы, 4-бөлігі) бабы бойынша іс қозғалып, күдікті анықталғанын мәлімдеген.
Былтыр, 2021 жылы қазанда Қарағанды облысы, Теміртау қаласындағы әскери бөлімде әскери борышын өтеп жүрген жауынгердің «өз-өзіне оқ атып» мерт болғаны хабарланған еді. Бірақ марқұмның туыстары ресми хабарламаға күмәнмен қараған. Оның алдында көктемде Жамбыл облысында бір жауынгер казарма терезесінен секіріп мерт болды. Сарапшылар әскери бөлімдерде әлімжеттік жиі кездесетінін айтады.
Иә, қаза қашан да ауыр. Мұндайда бізге тек бір жақты емес, жан-жақты ойлану мен дұрыс пікір айту маңызды болып отыр.
МИССИЯ ҚИРАТУ ЕМЕС, ШИРАТУ
Статистика бо­йынша, соңғы 2011-2021 жылдар аралығында 220 әскери қызметші өз-өзіне қол жұмсаған екен. Сонда жыл сайын орта есеппен 22 отбасы қара жамылып отыр. Ал әскери прокуратура жалпы тіркелген суицидтің 90 пайызында еш қылмыстық сипат жоқ деп шешім шығарған.
Әлем елдеріндегі жағдайды да бір шолып өтейік. АҚШ ар­миясы hazing немесе bullying-тен көп зардап шегеді екен. Жас жауынгердің денесі мен жүй­ке­сін құрыштай шынықтырудың бір тәсіліне, қатал сынақ түріне жатады. Мысалы, жаңа шақырылғандарға намысқа тиетін лақап ат тағу, таң атпай ұйқыдан ояту, еш себепсіз жер-жебіріне жету, бірнеше күн тамақ татырмау қалыпты саналады. Әлсіздері сынға шыдамай, сынады. Соның кесірінен өзіне қол жұмсағандар саны артқан. Соңғы екі жылды сараласақ, 2020 жылы АҚШ армиясында 41 сарбаз өзіне қол жұмсаған. 2021 жылы 60-ы өз өмірін қыршын қиған. Былтыр бұл мәселе ол елде «үлкен трагедия мен масқара» аталған екен.
Қоғамдық пікірде «сарбазды қинау, қатал тәртіп қолдану біздің әскерде бар» деген пайымдау бар. Әрине, армияны шынықтыру үшін қашанда қатаң тәртіп керек-ақ. Дегенмен бұл әдіс әлімжеттікке ұласып тұрған жоқ па?
АУДАНДАҒЫ ЖАЙ ҚАЛАЙ?
Осы мәселе өзімізде қалай болып жатыр? Аудандық қорғаныс істері бөлімінің бастығы Рүстем Тұрғановпен байланыстық. Оның айтуынша, ауданнан әскерге аттанған сарбаздардың барлығы аман оралған. Қайғылы деректер тіркелмепті.
– Бөлімнің жұмысы – жұмылдыру, азаматтарды мерзімдік әскери қызметке жіберу, келісім-шарт бойынша әскери қызметке тағайындау, әскери-оқу орындарына қабылдауға құжаттар дайындап, тілек білдірген түлектердің оқуға түсуіне қолдау білдіру, соларға үгіт-насихат жүргізу. Өзім қызмет атқарған уақыттарда аудандық бөлім облыс көлемінде алдыңғы шептен көрінуде. Жалпы жылына екі мәрте әскерге шақырылым ұйымдастырылады. Осы науқанда 100-дей баланы әскерге жібереміз. Шынына келгенде, әскерге барғысы келетін де, барғысы келмейтін де жастар бар. Мұндайда насихат жұмыстарына аса көңіл бөлінеді. Әскерден қашқан балаға қабылданатын шаралар да бар. Соңғы кездері орын алып жатқан оқиғаларды естіп, біліп отырмыз ғой. Ата-ананың баласын әскерге жібергісі келмейтіні де сол. Әлеуметтік желіде тараған түрлі ақпараттарды көріп отыр. Алайда ер жігіттің басынан не өтпейді. Шыдамдылықпен қайыспаған баладан мықты азамат қалыптасады. Отбасында бала дүниеге келгеннен бастап патриоттық тәрбие беріле бастауы керек. Одан соң балабақша, мектептерде елжандылыққа, Отансүйгіштікке арналған іс-шара, жобалар бар. Маман ретінде ұстаздармен кездескенде «балаларды патриоттық сезімге, елжандылыққа тәрбиелеуге міндеттісіздер» деп айтып жатамыз. Қазір аудандық прокуратураның бастамасымен жергілікті атқарушы органдары өкілдерінің, қорғаныс істері бөлімі және полиция қызметкерлерінің қатысуымен тұрғындар арасында әскери қызметке шақыру және оны ұйымдастыру тәртібін түсіндіру жұмыстары жүргізілуде. Халықпен кездесу өткізіліп, аталған мәселе жан-жақты талқыланып, түсіндірулер жасалды, – дейді ол.
БІР ЖАҚТЫ ПІКІР – ҚАТЕ ҰҒЫМ
Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас әскери-медициналық басқармасының аға офицері, медицина қызметінің подполковнигі, медицина ғылымының магистрі, «Қазақстанның 100 жаңа есімі» жобасының жеңімпазы Сәулет Қалдашовпен пікірін тыңдадық. Оның айтуынша, мәселеге бір жақты көзқараспен қарамау керек.
– Бұл әскерде орын алып жатқан өкінішті, қайғылы жағдайлар. Статистика да сөйлеп отыр, жыл сайын 15-20 шақты сарбаздың өлімі тіркеледі екен. Оған деген халықтың да ойын түсінуге болады. Әскерге баласын сап-сау қылып беріп, қайғылы оқиғаның куәсі болып отыр. Бірақ оған әскери күштерді, құрылымдарды кінәлау бұл бір жақты. Оларды нақты кінәлі деп тану орынды емес. Мен ойлаймын, бұл әскерге келген балалардың психологиялық жағдайы, рухани жетілуінің әлсіздігі болуы мүмкін. Тәрбиенің де толық берілмеуі себеп. Яғни, бала анасының ішінде 9 айдан соң өмірге келгеннен кейін әке-шешесінің алақанында өседі. Ата-анасының тәрбиесімен жетіледі. Балабақшаға барады, мектепте білім алады. Одан соң оқу орнына түсіп, білімін шыңдайды. Осы сатылардың барлығын өтіп болған соң барып әскерге келеді. Бір жыл ғана. Бұрынғыдай 2-3 жылдық әскер жоқ. Ағаларымыз осы әскердің барлығын арқалап өтті ғой. Әрине, әскер деген оңай емес. Онда белгілі бір тәртіп болады. Таңнан кешке дейін барлығы уақыт-уақытпен жүзеге асады. Бала ол жерге барғанда басқа ортаға түседі. Ер адамдардың аймағы болған соң ол жердегі қарым-қатынас та басқаша болады. Ол жерге бала мықты, сабырлы, төзімді болып бармаса психологиялық әлжуаздық мінез өте қиын болады. Әскердегі физикалық жаттығулардың өзі ауыр болады. Ату, оқ дәрі, қару-жарақтың түр-түрін пайдалануды үйренеді. Таңнан кешке дейін мұның бәрі уақытымен жазылған сол осының барлығын орындауы керек. Бала соны көтере алуы керек. Сол ортаға әскери билет алып кетейін, болмаса осы шақыртулардан құтылайыншы деп мәжбүрлі келген әлжуаз, әлі де жетілмеген бала «группа рискада» жүреді. Яки ол осы әскерден құтылу, қашу, өтірік ауырып қалу, қол жұмсау секілді амалдарды санасына тоқып жүруі мүмкін. Бұл тек бүгін ғана орын алып жатқан жағдай емес. Бұрын да болған. Ант қабылдап, әскерге келіп қойған соң барлық ауыртпалықты көтере алмай, оңай құтылудың жолын іздейді. Сондағы 12 ай. Осы аз уақыт аралығында төзімділікпен, шыдамдылықпен сынақтардан өтсең, міне, нағыз елін қорғайтын азамат болып шығасың. Әскер баланы үлкен физикалық жаттығуларға шынықтырып, әртүрлі қиындықтарға мойымайтындай ер мінезді қылып шығарады.  Егер баланы жастайынан сабырлы, намысшыл етіп тәрбиелесек әскерге келгенде ол сынбайды. Өзінің біліктілігін, ержүректілігін көрсетіп, барлығынан өте алады. Әскерде орын алып жатқан оқиғалардың бір жақты себебі осы деп ойлаймын. Баланың әлжуаз болуы сол отбасындағы тәрбиеге байланысты, одан соң мектеп, сосын барып қоғам. Міне осы үшеуі балаға жақсы тәлім беріп, жаман жолдан тайдырып, оның бойына патриоттық рухты дарытса нұр үстіне нұр болар еді, – дейді Ливанда бітімгершілік миссиясын орындап келген офицер.
АТА-АНА НЕ ДЕЙДІ?
Жақында ғана баласы әскерден аман-есен оралған ата-анамен байланыстық. Бастапқыда оның да көңілінде күмән болған екен. Алайда...
– Әрине, әскерге барамын дегенде қорқыныш болды. Өйткені, қазір әлеуметтік желіде барлығы ашық айтылып, көрсетіліп жатыр. Бұл әрбір ата-анада болатын жағдай ғой. Қорықтым. Балам «әскерге кетемін» деп шешім қабылдаған соң қарсы бола алмадым. Барған соң ауылда отырып біраз уайымдадық. Бірақ 5 күн болмай жатып командирі ата-аналарға арналған чат ашты. Күнделікті болып жатқан жағдайдың барлығын бізге түсіндірме жұмысын жүргізіп отырды. Мәселен, олардың тамақ ішкені, жаттығу жасағаны, сап түзегені, сауаттылығын ашу сабақтарын, жетістіктерін барлығын бізге сурет, бейнежазба арқылы жіберіп отырды. Осының бәрін көрсетіп отырған соң қорқыныш пен сенімсіздік басылды. Бірінші Аллаға тапсырып, әскердің жүгін балам төзімділікпен көтереді деп сенім арттық. Одан соң балам аман-есен оралды. Жалпы, әскерге барған бала мен бармаған баланың айырмашылығы өте көп. Мысалы, бармаған бала еркіндікте өседі, жылдам шешім қабылдайды. Ал әскерге барып келген баланың ой басқаша болады. Олар жауапкершілікті сезінеді, үлкенді сыйлайды, шыдамдылықпен шешім қабылдайды, өзіне сенімді болады. Яғни ол Отан алдындағы борышын адал атқарып, жақынына, елге қорған бола алады, – дейді Гүлжанат Дөнбаева.
ТАЯҚТЫҢ ЕКІ ҰШЫ БАР
Кезінде Бауыржан Момышұлының «Соғыс психологиясы» шығармасында «Әскери тәрбие проблемасы – бұл жөргекте жатқан кезден бастап, найзаласқан қоян-қолтық айқасқа дейінгі аралықта жүргізіле беретін тәрбие проблемасы. Ата-ана тәрбиесі мектеп жасына дейінгі тәрбиенің ең басты сатысына, кезеңіне саяды. Мектеп тәрбиесі, коғамдық-жастар тәрбиесі – адамның қалыптасуындағы ең басты кезең. Адам қоғамдық тәрбиеге ақтық демі біткенше мұқтаж болады, қажет етеді. Ересек адамға тәрбие беруді жалғастырудың қажеті жоқ деушілік – мүлдем қате!» делінген.  Егер нақты қате кімнен кетсе, жауапкершілікті бөлісу, кемшілікті мойындау да ерлік. Қоғамға барлығын сілтей салу да дұрыс емес. Бейбіт уақыттағы адам шығынының жиілеуі сол қоғамға да, армияға да әсте абырой әпермесі анық. Сөз басында Президенттің пәрменімен арнайы комиссияның құрылғаны туралы айттық. Енді сол комиссияның жұмысынан нақты нәтиже күтеміз.
Қош. «Тас түскен жеріне ауыр». Баласының аман оралғанын тағатсыздана күткен ана мен әкеге Алла сабыр берсін дейміз. Не болса да әскерден табыт келмесінші...
Дайындаған Айнұр ӘЛИ
14 маусым 2022 ж. 776 0

PDF нұсқалар мұрағаты

№49 (10314)

22 маусым 2024 ж.

№48 (10313)

18 маусым 2024 ж.

№47 (10312)

15 маусым 2024 ж.

Хабарландыру

Хабарландыру

Хабарландыру

21 маусым 2024 ж.

Сұхбат

Суреттер сөйлейдi

Таза Қазақстан
14 маусым 2024 ж. 1 969

Жаңалықтар мұрағаты

«    Маусым 2024    »
ДсСсСрБсЖмСбЖс
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930